Posted on

Oostenrijkse journalist klaagt geheime dienst Oekraïne aan

De journalist Christian Wehrschütz, correspondent van de Oostenrijkse publieke televisiezender ORF, heeft de Oekraïense geheime dienst SBU aangeklaagd. Wehrschütz is namelijk de verlenging van zijn persaccreditatie geweigerd.

Daarvoor werd als reden gegeven dat hij een gevaar voor de nationale veiligheid van Oekraïne zou vormen. Schijnbaar heeft de ervaren journalist Kiev onwelgevallige feiten aan het licht gebracht.

Inreisverbod

De advocaten van de journalist van de grootste Oostenrijkse televisiezender ORF willen bewijzen dat Wehrschütz geen enkele Oekraïense wet overtreden heeft en dat het hem opgelegde inreisverbod onwettig was.

Ambassadeur op het matje

Mocht er intussen langs diplomatieke weg alsnog een oplossing komen, dan zijn Wehrschütz en zijn advocaten bereid de aanklacht in te trekken. Eerder riep de Oostenrijkse minister van Buitenlandse Zaken, Karin Kneissl de Oekraïense ambassadeur reeds op het matje. Tegenover de pers noemde Kneissl het optreden van Oekraïne onacceptabel en niet met Europese waarden verenigbaar.

Italiaanse journalist kreeg ook inreisverbod

Oekraïne heeft ook een journalist van de Italiaanse tv-zender RAI een inreisverbod opgelegd. Deze had over de presidentsverkiezingen willen berichten.

Posted on

Vietnam wil compensatie van Monsanto voor Agent Orange

Het Vietnamese ministerie van Buitenlandse Zaken eist van het landbouwconcern Monsanto en diverse andere bedrijven compensatie voor de slachtoffers van het chemische ontbladeringsmiddel Agent Orange.

Tijdens de Vietnamoorlog hebben de Amerikaanse strijdkrachten Agent Orange met vliegtuigen over grote gebieden in Vietnam en Laos gesproeid. Doel was het ontbladeren van bossen om de vijandelijke strijders van het Nationale Front voor de Bevrijding van Zuid-Vietnam (b.b.a. Vietcong) de beschutting van het oerwoud te ontnemen, maar ook het vernielen van de oogst op de velden. Agent Orange bevatte onder andere het zeer giftige dioxine.

Een woordvoerder van het ministerie van Buitenlandse Zaken in Hanoi haalde in een verklaring een onlangs in de Verenigde Staten geveld vonnis aan. Een Californische rechtbank had daarin Monsanto ertoe verplicht een schooltuinman 289 miljoen dollar compensatie te betalen. De klager had een zaak aangespannen omdat een door Monsanto gefabriceerde herbicide kanker bij hem had verwekt. Of het oordeel ook in hoger beroep standhoudt is nog af te wachten.

Volgens de BBC bestaan er echter alleen al in de VS nog 5.000 van dergelijke aanklachten tegen Monsanto, dat sinds enkele maanden een dochterbedrijf is van de Duitse chemie- en farmaceuticagigant Bayer is. De koop van Monsanto door Bayer voor 63 miljard dollar is de tot nu toe grootste overname door een Duits bedrijf in het buitenland. Na het oordeel van de Californische rechtbank duikelde de koers van het aandeel Bayer al.

Als het daadwerkelijk tot een eis om compensatie vanuit Vietnam komt, dan zou echter ook nog een ander Duits bedrijf daardoor getroffen kunnen worden. Tot de leveranciers van Agent Orange aan de Amerikaanse krijgsmacht hoorde destijds naast Monsanto ook het Amerikaanse concern Dow Chemical. Volgens onderzoek van Der Spiegel leverde de Duitse firma Boehringer Ingelheim in 1967 halffabrikaten voor de productie van Agent Orange aan Dow Chemical. Hoewel het in de Vietnamoorlog om een conflict in het kader van de Koude Oorlog ging, leverde ook een bedrijf uit Tsjechoslowakije een grondstof voor de productie van Agent Orange aan Amerikaanse bedrijven.

Bedelaar in Ho Chi Minh-stad (Saigon) wiens armen ernstig misvormd zijn doordat zijn moeder tijdens de zwangerschap werd blootgesteld aan een dioxine-houdend ontbladeringsmiddel (foto: Emilio Labrador).

Tot de late gevolgen van het gebruik van Agent Orange horen doodgeboorten, misvormingen van pasgeborenen, neurologische beschadigingen en kanker. Volgens schattingen van het Vietnamese Rode Kruis, lijden in het land nog altijd ongeveer een miljoen mensen onder de late gevolgen van het gebruik van het gif.

In de VS werd in 2005 nog een aanklacht namens meerdere personen afgewezen. De rechtbank wilde toen in het gebruik van het middel “geen chemische oorlogsvoering” zien en daarmee ook geen schending van het internationaal of oorlogsrecht.

Posted on

“Belasting is diefstal”

Het is ieders morele plicht zo weinig mogelijk belasting te betalen, vindt belastingadviseur Toine Manders.  “Er is geen principieel verschil tussen belasting en roof.”

‘De koning van de belastingontwijking’ wordt hij wel genoemd, of ‘belastingridder’ door het zakenblad Quote. Ruim twintig jaar hielp Toine Manders kleine en middelgrote ondernemers in Nederland met het behalen van fiscale voordelen in belastingparadijzen. In 2014 werd hij op Cyprus gearresteerd op verdenking van het leiden van een illegaal trustkantoor. Hij bracht drieënhalve maand door in voorlopige hechtenis. De HJC Group, waaronder het trustkantoor HJC Cyprus en het Haags Juristen College (HJC) in Den Haag, waaraan hij sinds 1994 verbonden was, hield op te bestaan. Na ruim vierenhalf jaar is het wachten nog steeds op een rechtszaak, en dus is er nog geen enkele schuld bewezen.

Met Nozick Consulting in Zoetermeer heeft Manders zijn werk weer opgepakt. Nog steeds helpt hij het midden- en kleinbedrijf met het zoeken naar ‘creatieve oplossingen die forse besparingen opleveren’.

Omdat Manders’ naam genoemd wordt in de Panama Papers werd hij vorig jaar verhoord door de Parlementaire Ondervragingscommissie Fiscale Constructies. Fragmenten van zijn verhoor gingen viral op sociale media, en dan vooral het fragment waarin hij commissielid Renske Leijten van de SP de les las over de DDR-ideologie die hij bij haar meende te bespeuren.

Manders is meer dan een handige jongen die van belastingontwijking zijn beroep heeft weten te maken. Zijn werk is voor hem als een roeping. Als overtuigd libertariër streeft hij naar een zo klein mogelijke overheid en de afschaffing van alle belastingen. Om dit te bereiken, zet hij zich al sinds de jaren negentig in voor de Libertarische Partij (LP). Hij was voorzitter en politiek leider, en vertegenwoordigt de partij thans internationaal. Als vice-voorzitter geeft hij leiding aan de internationale koepel van libertarische partijen, the International Alliance of Libertarian Parties.

Een gesprek over onder meer postbusfirma’s op de Amsterdamse Zuidas, liberalen van de VVD die geen echte liberalen zijn, naamgenoot Toine Manders van 50Plus, de grijze draaischijftelefoon van de PTT, het Zwitserse bankgeheim, Amerikaanse robberbarons, de Europese Unie die belastingadviseurs dwingt ‘NSB’er’ te worden, de VS als ‘welfare-warfare-police state’ – en Nederlandse belastingambtenaren ‘zonder humor’en met ‘lange tenen’ die je zonder pardon in ‘een hok’ stoppen als je ze te slim af bent en de spot met ze drijft.

Belasting is diefstal. Hoezo? 

Je spreekt van diefstal als je eigendom je wordt afgenomen. Je spreekt van roof als dat gebeurt onder bedreiging van geweld. Er is geen verschil tussen belasting en roof. Want wat gebeurt er als de staat belasting heft? Dan wordt je eigendom van je afgenomen. Eerst krijg je een brief waarin je bevolen wordt geld af te staan, en als je daar niet op reageert, krijg je brieven die steeds dreigender worden. Als je dan nog steeds niet reageert, komt er iemand langs met het doel om spullen van je af te nemen. Als je die niet binnenlaat, dan komt hij terug met iemand die een pistool draagt of met twee mensen die een pistool dragen. Dan wordt er ingebroken in je huis en worden jouw spullen tegen jouw wil meegenomen. Als je je daar tegen verzet, ben je strafbaar en word je opgesloten in een hok. Als je probeert deze gang van zaken te voorkomen door geen aangifte te doen, dan ben je ook strafbaar, want op het niet doen van aangifte staat vier jaar gevangenisstraf. Dan kom je ook in een hok. Dat is dus hoe de staat aan haar geld komt.

U roept mensen op belasting te ontwijken, niet te ontduiken. Wat is het verschil? 

Belastingontduiking is het besparen van belasting door de wet te overtreden. Belastingontwijking is het besparen van belasting binnen de grenzen van de wet. Je maakt dan dus gebruik van de wettelijke mogelijkheden die er zijn. Denis Healey, voormalig Brits minister van Financiën, heeft gezegd: “Het verschil tussen belastingontduiking en belastingontwijking is de dikte van een gevangenismuur.” Ik heb die slogan vaak gebruikt tijdens mijn seminars. Maar inmiddels mogen we vaststellen dat ook als je wel degelijk binnen de grenzen van de wet blijft het toch kan gebeuren dat je aan de verkeerde kant van de gevangenismuur terecht komt. De staat heeft zich wat dat betreft een slechte verliezer getoond.

Voor u mag het verschil dan duidelijk zijn. Maar kennelijk zien het Openbaar Ministerie (OM) en de Fiscale Inlichtingen en Opsporingsdienst (FIOD) het anders. 

Dat zou betekenen dat er bij het OM en de FIOD hele eerlijke, nette, goed bedoelende mensen zijn, die oprecht dachten dat wat ik deed in strijd met de wet was. Maar ik denk niet dat dat zo is. Want er was geen bewijs en er is geen bewijs. We zijn na mijn ontvoering in januari 2014 inmiddels ruim vierenhalf jaar verder. Ze hebben tien FIOD-ambtenaren op een vliegtuig naar Cyprus gezet en alles platgelegd, computers, papieren, dossiers meegenomen, een aantal medewerkers als verdachten aangemerkt, zodat mensen bang werden en stopten met werken, en het bedrijf dezelfde dag nog werd gesloten. Ze hebben vierenhalf jaar de tijd gehad alle dossiers door te pluizen. Ze beschikken over alle cliëntengegevens, alle structuren die waren opgezet, verslagen van gesprekken die zijn gevoerd met meer dan tienduizend cliënten en potentiële cliënten. Maar tot de dag van vandaag is er nog steeds geen enkele cliënt en zelfs geen enkele potentiële client veroordeeld of überhaupt vervolgd voor belastingontduiking, witwassen of andere vergrijpen.

Velen zullen zeggen: het heffen van belastingen is volkomen legitiem, want zo hebben we het met elkaar afgesproken. Het is democratisch verankerd. Er is geen meerderheid in Tweede Kamer tegen belastingheffing.

Zo hebben we het met elkaar afgesproken? Dat hebben we helemaal niet zo met elkaar afgesproken. Ik heb die afspraak niet gemaakt. Kunt u zich herinneren die afspraak te hebben gemaakt? Het sociaal contract is een mythe, of beter gezegd, een leugen.

Het argument van de democratie, dat het democratisch is besloten, dat de meeste stemmen gelden, gaat ook niet op. Als je op straat twee rovers tegen het lijf loopt die zeggen: “We houden een verkiezing of je wel of niet beroofd moet worden”, en ze stemmen vervolgens met z’n tweeën voor, en jij stemt tegen, en ze zeggen dan: “Je hebt verloren, want de meeste stemmen gelden en we nemen nu jouw portemonnee af” – dan is het toch nog steeds niet gerechtvaardigd? En of die bende nu bestaat uit twee, tien, honderd of tien miljoen, het maakt voor het principe niets uit. Het principe is: Je mag niet iemands lichaam of eigendom schenden. Ieder mens heeft recht op zijn eigen lichaam en eigendom zolang hij geen inbreuk maakt op iemand anders lichaam of eigendom. De overheid schendt dat principe, op verschillende manieren, onder meer door belastingheffing en de militaire dienstplicht die nog steeds niet is afgeschaft. Ook al staat de meerderheid daar achter, dat maakt niet uit. Of iets democratisch besloten is, zegt helemaal niets over de rechtmatigheid van de daad.

Stel dat we in Nederland nog een stelsel hadden van referenda, en er zou een referendum worden gehouden over het belastingstelsel. Zou de meerderheid dan voor afschaffing stemmen?

Ik denk niet dat de meerderheid zou stemmen voor volledige afschaffing. Maar dat heeft een achtergrond.  De gemiddelde burger merkt weinig van hoge belastingdruk in Nederland. Dat komt doordat vrijwel alle belastingen worden geheven via de ondernemer, die dat maar moet doorberekenen in lagere lonen en hogere prijzen. Loonbelasting, sociale premies, BTW, accijnzen,  invoerrechten, enzovoort.

Ik herinner mij dat ik jaren geleden een artikel las over de tien grootste ergernissen van de gemiddelde Nederlander. Bovenaan stonden de gemeentelijke belastingen. Ik was heel even verbaasd.  Maar toen viel het kwartje. Het is zo’n beetje de enige belasting die niet via de ondernemer wordt geheven, maar rechtstreeks bij de belastingbetaler zelf, waarbij hij jaarlijks een enveloppe aantreft op de deurmat, met daarin een brief waarin niet staat “U krijgt geld terug”, maar waarin staat “U moet geld overmaken”. Blijkbaar maakt dat een enorm psychologisch verschil.

Ik voorspel dat er een belastingopstand zou uitbreken als belastingen die nu via de ondernemer worden geheven van het ene op het andere jaar rechtstreeks werden geheven bij de burger zelf. Mensen zouden razend en ziedend worden. Nederland heeft net als de VS haar bestaan te danken aan een belastingopstand. Nederlanders hebben een tachtigjarige oorlog gevoerd vanwege de tiende penning, die de Spaanse bezetter ons had opgelegd. Dat was een soort BTW van 10 procent.

Dus stel dat alle belastingen direct werden geheven bij de burger en er dan een referendum zou worden gehouden over belastingheffing, dan denk ik niet dat we meteen naar nul zouden gaan, maar wel dat de belastingdruk extreem veel lager zou worden dan deze nu is.  De meeste mensen denken dat belastingheffing een noodzakelijk kwaad is en dat we niet zonder kunnen.

Hoe verklaart u dat mensen denken dat we niet zonder belastingen kunnen?

Dat komt door al die met belastinggeld gesubsidieerde scholen, universiteiten en media. We zijn van generatie op generatie naar staatsscholen gegaan, met leraren die iedere maand een salaris krijgen van de overheid, en ons daarom van jongs af aan hebben geleerd dat we heel blij moeten zijn dat we leven in zo’n prachtig land als Nederland, waar we van de wieg tot aan het graf worden verzorgd, met gratis onderwijs, gezondheidszorg, wegen, enzovoort.  Zoals het spreekwoord zegt: “Wiens brood men eet, diens woord men spreekt.” 

In dictaturen mogen docenten zich verheugen in de bijzondere belangstelling van de machthebbers. Als je te overheidskritisch bent dan word je in het gunstigste geval ontslagen, en in het slechtste geval beland je in een kamp of onder de grond. Dat heeft een reden: docenten hebben een grote invloed op de publieke opinie, en dat is omdat ze les geven aan jonge mensen. Zolang mensen jong zijn, zijn ze heel plooibaar. Daar gebruiken machthebbers de stok, hier de wortel, en dat werkt veel beter: onze docenten zijn true believers.

Dat er nog geen belastingopstand is uitgebroken, zal er ook mee te maken hebben dat de overheid haar inkomsten aanwendt voor voorzieningen waar iedereen van profiteert, zoals onderwijs, gezondheidszorg en een wegennet. 

De tegenprestatie die de overheid levert, rechtvaardigt nog niet dat ze belasting heft. Het is en het blijft roof. Als we het argument serieus nemen, van “Je krijgt er toch iets voor terug?”, dan zou de melkboer ook ongevraagd melk bij je op de stoep kunnen zetten, en je een gepeperde rekening kunnen sturen, en dan kunnen zeggen: “U moet betalen, want ik heb u melk geleverd.” Een betaling mag je verlangen op basis van een overeenkomst, of als je schade is berokkend. Je kunt niet zeggen: “Ik heb geld nodig, dus u moet mij betalen in ruil voor een tegenprestatie die ik u ongevraagd lever.”

Nederlanders die moeite hebben met de hoge belastingdruk, zou voor de voeten geworpen kunnen  worden: Er is niemand die je verplicht in Nederland te blijven. 

Ja, je mag toch weg? Dat is een drogreden waar de meeste mensen intrappen. Als we dat argument serieus nemen dan zou de maffia op Sicilië ook kunnen zeggen: “Bevalt het je niet protectiegeld te betalen? We dwingen je niet om hier te blijven wonen.” Of dan zouden inbrekers in mijn huis ook kunnen zeggen: “Bevalt het je niet dat we je spulletjes meenemen? Je hoeft hier niet te blijven. Je mag weg.” Het punt is hier echter: die inbrekers zijn niet de rechtmatige eigenaren van mijn huis. Dat ben ikzelf. Dus ik hoef niet weg. Zij moeten weg. Zij hebben niets te zoeken in mijn huis. Idem dito voor de maffia op Sicilië. Zij zijn niet de rechtmatige eigenaren van Sicilië. Dus als zij een winkelier bedreigen voor protectiegeld, hoeft die winkelier niet weg. Die maffiosi moeten weg, want die hebben niets te zoeken in die winkel.

Onze huizen en winkels bevinden zich wel op het grondgebied van de Staat der Nederlanden.

De impliciete aanname van dat argument is dat de staat rechtmatig eigenaar is van alle grond, en dus alle regels mag maken op haar grond die ze maar wil. Maar dat is niet zo. De staat is nooit op een rechtmatige manier aan grond gekomen. De staat is ontstaan door roversbendes die door een gebied trokken. Die vielen een dorp binnen, de mannen werden vermoord, de vrouwen werden verkracht, het dorp werd geplunderd en in brand gestoken, en dan gingen ze door naar het volgende dorp. Totdat ze tot het inzicht kwamen: “Eigenlijk zijn we stom bezig, want als je eenmaal zo’n dorp veroverd hebt, dan kun je het toch beter gewoon bezet houden in plaats van iedereen vermoorden.” En dan dus niet eenmalig plunderen, maar structureel plunderen. Bij iedere oogst een deel van de oogst opeisen, en iedere keer als er iets verdiend wordt afpersen. Zo is het feodalisme ontstaan. De roverhoofdman werd de koning en de koning gaf zichzelf het recht belasting te heffen. Hij delegeerde de belastingheffing aan de adel en de adel stuurde mensen met zwaarden langs bij het gepeupel om belasting te heffen. Zo is de staat ontstaan. Op basis van roof. Wat ik dus tegen inbrekers mag zeggen, “Ik ga niet weg, jullie moeten weg”,  zou ik ook tegen de staat moeten kunnen zeggen.

U stelt dat het niet alleen moreel verwerpelijk is dat mensen gedwongen worden belasting te betalen, maar ook dat belastingheffing schade toebrengt. 

Zo is dat. Veel geld wordt uitgegeven aan dingen die beter überhaupt niet gedaan zouden moeten worden, zoals het voeren van oorlogen, het doden van onschuldige mensen in andere landen. De overgrote meerderheid van de libertariërs is non-interventionalist. Zij vinden dat een leger alleen mag verdedigen. Zij zijn mordicus tegen wat Amerika doet: het spelen van politieman van de wereld, soldaten sturen naar andere landen om even orde op zaken te stellen, terwijl het dan meestal een chaos wordt, zoals we hebben gezien in Irak en Libië.

In eigen land brengt de staat productieve mensen schade toe. Hoe productiever mensen zijn, hoe zwaarder ze worden belast, hoe meer ze wordt afgepakt. Wat de staat ook doet is een enorm leger van ambtenaren inhuren die voortdurend bezig zijn met het verzinnen van nieuwe regels. Het maakt voor hun niet uit dat de regeldruk al veel te hoog is. Zij zijn er voor ingehuurd om die regels te maken, dus vinden ze altijd wel iets om nieuwe regels voor te maken. Het is ook een soort vicieuze cirkel. Stap één is: de staat veroorzaakt een probleem door interventie. Stap twee is: politici en hun ambtenaren gaan nadenken over de oplossing van dit probleem. Ze vinden altijd wel een oplossing en die is eigenlijk altijd dezelfde: er moeten nog meer regels komen, want er waren er toch nog te weinig. De staat moet nog meer ingrijpen, nog meer uitgeven en er moeten nog meer ambtenaren komen. Samengevat: geef ons meer geld, geef ons meer macht, en dan lossen wij het probleem voor u op.

Al sinds het begin van de 20ste eeuw is de trend bijna altijd: een grotere overheid, meer regels, hogere staatsuitgaven, meer ambtenaren. Maar problemen worden daarmee helemaal niet opgelost, ze worden alleen maar erger. Een jaar lang word je dus schade toegebracht, je wordt als een kind behandeld, er word je van alles verboden en je wordt overal toe verplicht, en vervolgens moet je je meesters ook nog eens precies gaan vertellen wat je hebt verdiend, en plus minus de helft aan ze afstaan voor de wederdienst, de tegenprestatie die ze je hebben geleverd. De Amerikaanse libertariër Lysander Spooner zei: “Wat de staat doet is nog erger dan een struikrover die jou berooft. De struikrover laat je met rust nadat hij je heeft beroofd. Na de beroving ben  je weer vrij. Hij schrijft je niet de wet voor, vertelt je niet wat je wel en wat je niet moet doen.”

Welke problemen veroorzaakt de staat volgens u?

De overheid voert bijvoorbeeld maximumhuren en minimumlonen in, verklaart cao-lonen algemeen verbindend of stelt minimumprijzen voor melk en boter vast. Wat krijg je dan? Een verstoring van de markt. Vraag en aanbod raken uit balans. Want wat gebeurt er bij een minimumprijs voor melk en boter? Mensen gaan minder melk en boter gebruiken, maar de boeren gaan juist meer melk en boter produceren, want ze krijgen er een mooie hoge prijs voor. Met het gevolg dat er een boterberg en een melkplas ontstaan, en deze uiteindelijk gedumpt worden in de Derde Wereld.

Er is ook een enorme boete op lonen, op arbeid. Daardoor houden mensen zo weinig over. De staat zegt dan: “Jullie zijn zo zielig, jullie hebben zo weinig geld om van te leven, weet je wat? We voeren een minimumloon in en verklaren de cao-afspraken algemeen verbindend.” Het gevolg daarvan is niet alleen dat die mensen meer geld overhouden. Het gevolg is dat ze werkloos worden. Want op het moment dat iemand door de hoge belastingen het minimumloon niet kan waarmaken, een werknemer meer kost dan oplevert, dan wordt hij eenvoudig niet aangenomen.

Niet alleen overschotten, ook tekorten worden per definitie door de overheid veroorzaakt. Woningnood ontstaat doordat de staat maximumprijzen vaststelt. De wachtlijsten in de zorg ontstaan door maximumprijzen voor de zorg.

U heeft in een lezing gezegd: “Het komt voor dat de staat wel dingen doet die nuttig zijn.” Hoe moeten die dan worden betaald? Niet uit belastingheffing?

De staat besteedt ons belastinggeld inderdaad ook aan nuttige dingen, zoals zorg, onderwijs, politie, rechtspraak, infrastructuur, defensie en telecommunicatie. Maar ook daarmee moet ze ophouden. Juist omdat het veel te belangrijk is om aan de staat over te laten. Laat ik het voorbeeld geven van telecommunicatie. Want dat is een terrein waar de staat toevallig een stap terug heeft gedaan. Ze  heeft haar monopolie beëindigd. Telecommunicatie is begonnen als particulier initiatief. De telegraaf en telefoon zijn particuliere uitvindingen. Telecommunicatiebedrijven waren particulier en concurrerend. Op een gegeven moment heeft de staat het gemonopoliseerd en concurrentie verboden. Dat remde de innovatie. U herinnert zich waarschijnlijk de grijze draaischijftelefoon? Die is in de jaren ’50 ontworpen. Sinds de jaren ’60 moesten alle Nederlanders die een telefoon wilden er verplicht eentje huren van staatmonopolist PTT. Toen het monopolie werd opgeheven, in de jaren ’90, hadden we nog steeds diezelfde telefoon, maar we mochten eindelijk ook een andere telefoon gaan gebruiken. Sindsdien hebben we een enorme inhaalslag gezien op het vlak van innovatie. Nu hebben we telefoons die in feite computers zijn en die meer kunnen dan de computer waarmee mensen naar de maan gingen in 1969. De kosten zijn ook dramatisch gedaald. Vroeger toen het monopolie nog bestond, betaalde je drie gulden per minuut om naar Amerika te bellen en 19 gulden naar Afrika of Azië. Dus als je emigreerde ging je er van uit dat je nooit meer gebeld zou worden door je familie, want dat was te duur. Nu kun je voor 1, 2 of 3 eurocent per minuut de hele wereld bellen, vaak zelfs gratis met Skype en andere services.

Ook op andere terreinen ziet u graag dat de overheid zich volledig terugtrekt?

Telecommunicatie is een voorbeeld van iets waarbij mensen met eigen ogen hebben gezien dat het beter kan zonder staatsmonopolie. Maar toch trekken ze dan niet de conclusie dat het ook wel eens zou kunnen gelden voor zorg, onderwijs en infrastructuur. Terwijl daar precies hetzelfde voor geldt. Toen ik begin jaren ’90 pleitte voor het einde van het monopolie op de telecommunicatie zeiden mensen: “Dat kan helemaal niet. Want bellen doe je via een lijn onder de grond en je gaat dan toch niet twee, drie, vier lijnen naast elkaar leggen? Het is een natuurlijk monopolie, en dat moet dan wel een staatsmonopolie zijn, want als een particuliere organisatie een monopolie krijgt dan kunnen ze vragen wat ze willen en worden we allemaal straatarm.” Zo denkt men dus nog steeds over monopolies. Als ik pleit voor het afschaffen van het monopolie op zorg, onderwijs of infrastructuur, dan zeggen mensen: “Belachelijk, dat kan helemaal niet.”

Je kunt toch wel kiezen naar welke school je kinderen gaan, welk ziekenhuis jou behandelt of wie jouw zorgkosten verzekert?

Dat klopt. Er is een heel klein beetje keuzevrijheid. Nederland is ook zeker niet het ergste land ter wereld. Er is onderzoek gedaan naar het niveau van economische vrijheid in 160 verschillende landen, en Nederland staat meestal in de top 20. Als je kijkt naar persoonlijke vrijheid, staan we zelfs in de top 5. Begrijp me niet verkeerd: Nederland is ziek. Maar de meeste landen zijn nog veel zieker dan wij. Maar dat we minder ziek zijn is geen reden om zelfgenoegzaam achterover te leunen. Als je ziek bent wil je gezond worden.

In hoeverre kan de staat zich terugtrekken? Politie, leger en rechtspraak zijn moeilijk voorstelbaar zonder overheid en belastingbetalers.

Dat is inderdaad voor veel mensen heel moeilijk te begrijpen. Voor libertariërs zijn dat ook de laatste staatsmonopolies waarvan ze afscheid willen nemen. Toch zijn die monopolies al voor een deel verdwenen. Als je bijvoorbeeld kijkt naar de rechtspraak, dan zie je dat heel veel bedrijven arbitrage met elkaar afspreken. Ze leggen contractueel vast dat als ze een geschil met elkaar krijgen ze dat niet voorleggen aan de staatsrechter maar aan een arbitragecommissie. Waarom? Omdat een zaak winnen bij een staatsrechter heel veel meer tijd en geld kost dan een zaak verliezen bij een arbiter.

U bent kritisch over de Europese Unie. Hoe past dat binnen de libertarische filosofie?

Tot circa 1992 was er een ontwikkeling van het wegnemen van barrières, het verlagen en afschaffen van invoerrechten en invoerquota. De slogan was: ‘Vrij verkeer van goederen, diensten, kapitaal en personen, vrijheid van vestiging’. Dat waren stappen in de goede richting. Rond 1992 was dat project grotendeels afgerond, maar in plaats dat de eurocraten zeiden: “Stuur ons naar huis”, zeiden ze: “Nu gaan we de volgende fase in.” Eerst kregen we de economische eenwording, nu krijgen we de politieke eenwording. We gaan harmoniseren: een minimumtarief invoeren voor de BTW, een gemeenschappelijke grondslag voor de vennootschapsbelasting, een minimumtarief voor de vennootschapsbelasting. Dan is er dus geen ontsnapping meer mogelijk. Dan is het niet meer mogelijk om met de voeten te stemmen door in België te gaan wonen. De Nederlandse overheid en andere overheden van EU-lidstaten kunnen dan op belastinggebied niet meer met elkaar concurreren in het voordeel van hun eigen burgers. Het is dan een soort kartel geworden van belasting heffende politici.

We leven in een wereld met zo’n tweehonderd staten. Niet zo lang geleden, na de Tweede Wereldoorlog, waren het er tachtig. Ik zie dat als een vooruitgang. Hoe meer staten, hoe kleiner het grondoppervlak. Ideaal zou zijn als de grootste staat Liechtenstein was. Dat is nu de kleinste staat ter wereld, met 35.000 inwoners, maar ook de rijkste, gecorrigeerd voor koopkracht. Miniatuurstaatjes zoals Liechtenstein, Monaco, Luxemburg, Andorra, San Marino, Singapore en in zekere zin ook Hong Kong hebben met elkaar gemeen dat ze het heel goed doen. Ze scoren zwaar bovengemiddeld in alle internationale vergelijkingen. De mensen daar zijn vrijer, hebben een hogere levensverwachting en een hoger welvaartsniveau. Hetzelfde zie je bij de belastingparadijzen: Bermuda, de Kaaiman-eilanden, Jersey, Guernsey, Isle of Man.

Zie ook de VS. De federale overheid was daar tot in de jaren ’20 van de vorige eeuw extreem klein. Je had daardoor vijftig staten die hevig met elkaar concurreerden. Daarom groeiden ze zo snel, werden alle uitvindingen daar gedaan, vertrokken alle mensen met talent naar Amerika. Daarvan is weinig overgebleven. Ruim honderd jaar geleden kwam de omslag. Amerika ontwikkelde zich van waarschijnlijk het vrijste land ter wereld tot een welfare-warfare-police state.

Zwitserland is ook een goed voorbeeld. Dat land telt 26 kantons, die met elkaar kunnen concurreren omdat de federale overheid heel weinig macht heeft, al begint dat de laatste drie jaar helaas wel te veranderen. Er zijn in Zwitsersland nog steeds kantons zonder erfbelasting en schenkbelasting, of waarbij het tarief voor de inkomstenbelasting lager wordt naarmate je productiever bent. Daarom zijn de Zwitsers nog steeds het rijkste volk ter wereld. Niet als je kijkt naar het inkomen per hoofd, maar wel naar het vermogen per hoofd.

Hoe kan het dat ministaatjes vrijer en welvarender zijn? Ligt de oorzaak werkelijk in het geringe grondoppervlak?

Stel je voor dat de wereld zou bestaan uit honderd miljoen miniatuurstaatjes. Dan wordt het makkelijker voor mensen om met hun voeten te stemmen. Als ze ontevreden zijn over de regel- en lastendruk waar ze wonen, dan is het makkelijk verhuizen naar een ander miniatuurstaatje een paar kilometer verderop waar de regel- en lastendruk lager is.

Mensen zien wel in dat concurrentie tussen bedrijven goed is, maar niet dat concurrentie tussen staten nog veel belangrijker is. Als staten met elkaar moeten concurreren dan is dat een rem op de macht van de politici. Concurrentie zorgt ervoor dat ze gedwongen worden hun tarieven en regeldruk te verlagen, om talenten en kapitaal te lokken in plaats van die te verjagen. Europa heeft in zevenhonderd jaar tijd een enorme voorspong gekregen op de rest van de wereld. De laatste tientallen jaren beginnen we die voorsprong in rap tempo te verliezen aan de Aziatische Tijgers Hong Kong, Singapore en Zuid-Korea. Hoe kan dat? Omdat Europa een lappendeken was van miniatuurstaatjes. Zo bestond Duitsland uit dertig staten. Italië uit een stuk of tien. Die concurreerden met elkaar.

U beschouwt de vrije markt als oplossing. Is daar nu juist geen overheid voor nodig? Om bijvoorbeeld kartelvorming en monopolievorming tegen te gaan?

De staat is juist zelf de übermonopolist en überkartelvormer. Als je kijkt hoe monopolies zijn ontstaan: de koning verkocht aan een handlanger een alleenrecht. Hij zei dan: “Vanaf  nu ben jij de enige die nog zout of peper mag importeren in mijn land. Alle concurrenten sluit ik voor je op in de gevangenis, maar je moet wel betalen voor dat alleenrecht.” Monopolies kunnen alleen maar ontstaan of standhouden door overheidsinterventie. Op de vrije markt zijn monopolies onmogelijk.

Op de vrije markt is het zo dat als een bedrijf binnen een bepaalde regio een gigantisch marktaandeel verovert, dat alleen maar kan door heel erg efficiënt te zijn en voor een lage prijs te werken. Want in iedere sector heb je een optimaal aantal aanbieders. We hebben bijvoorbeeld miljoenen bakkers in de wereld en we hebben maar tientallen autofabrikanten. Dat is omdat het miljarden kost om een auto te ontwikkelen. Voor een brood is heel wat minder geld nodig. Je kunt dus niet a priori zeggen: “Er moeten minimaal zoveel aanbieders zijn van een product.” Wat de optimale grootte is, is nu juist iets wat op de markt zal blijken. De consument wil een zo goed mogelijke auto of een zo goed mogelijk brood tegen een zo laag mogelijke prijs. De producenten gaan proberen marktaandeel te veroveren door te innoveren, door een steeds betere auto te bouwen tegen een zo laag mogelijke prijs. Of neem computers. Die worden steeds beter en steeds goedkoper. Omdat je daarmee je marktaandeel kunt behouden, vergroten of voorkomen dat het kleiner wordt.

Op een markt die werkelijk helemaal vrij is, kan een computerfabrikant alle andere computerfabrikanten opkopen en vervolgens de prijs flink omhoog gooien en de kwaliteit laten versloffen omdat hij met niemand meer hoeft te concurreren.

Ik ken die drogreden. Dat is een marxistische mythe. Je kunt alleen maar steeds groter worden door steeds efficiënter te worden. Als je te groot wordt en daardoor minder efficiënt wordt, en je kostprijs juist omhoog gaat omdat je bureaucratisch bent geworden, dan zul je juist marktaandeel gaan verliezen, want er zijn dan namelijk concurrenten die marktaandeel van je afsnoepen. Zelfs al zou je een natuurlijk monopolie hebben verworven, waardoor je de enige aanbieder bent geworden, bijvoorbeeld in het geval van een dorp dat zo klein is geworden dat maar één bakker de meest efficiënte oplossing is en twee bakkers niet efficiënt zouden zijn, dan betekent dat niet dat je daarvan misbruik zou kunnen maken. Want als je dat zou proberen te doen, dan is er altijd de latent aanwezige concurrentie. Want stel dat je een monopolie hebt bereikt en je denkt dat je de prijzen flink kunt verhogen en er met de pet naar kunt gooien, dan kom je er snel achter dat het zo niet werkt in de vrije markt. Want zodra je misbruik gaat maken van je monopoliepositie door een slechte service te leveren of een slecht product te bieden tegen een te hoge prijs, dan zul je merken dat er opeens een nieuwe bakker komt die marktaandeel van jou gaat afsnoepen.

Marxisten zullen dan tegenwerpen dat monopolisten nieuwe toetreders uit de markt kunnen drukken voordat ze in staat zijn geweest marktaandeel af te snoepen. Maar als bakker kun je eerst eens even offertes sturen aan alle grote klanten en zeggen: “Ik beloof dat ik een jaar lang brood zal leveren om acht uur ’s ochtends, voor deze prijs en van deze kwaliteit, maar dat doe ik pas als honderd mensen hebben getekend, eerder begin ik er niet aan.” Als dan honderd mensen hebben getekend heb je een gegarandeerde afzetmarkt, en de bakker die tot twaalf uur bleef liggen, en die zijn broden tien keer zo duur had gemaakt, zal er achter komen dat hij ten onder gaat. Want zelfs al zou hij zijn leven beteren, dan is hij te laat, want die ander heeft al zijn honderd getekende offertes liggen.

Vaak, als gewaarschuwd wordt voor monopolievorming, wordt gewezen naar personen als Rockefeller en Vanderbildt, die in het Amerika van de 19de eeuw kapitaal maakten. Ze zijn afgeschilderd als robber barons. Maar wat blijkt nou? Ze waren voortdurend bezig prijzen te verlagen. Doordat ze innoveerden, konden ze efficiënter werken, en daardoor konden ze prijzen verlagen en dat deden ze ook. Daardoor veroverden ze een groot marktaandeel en daardoor konden ze het ook behouden. Het klopt dus niet dat ze op een gemene manier marktaandeel hadden veroverd.

Amerikaanse spoorwegbedrijven hebben jarenlang hun prijzen moeten verlagen. Op een gegeven moment waren ze dat zo beu dat ze gingen lobbyen bij de federale overheid om een instantie op te zetten die de prijzen moest gaan reguleren. Dat was onder het mom van ‘in het belang van de consument’, want, zo zeiden, ze: “Het is toch belachelijk dat een pakketje versturen van New York naar Chicago goedkoper is dan een pakketje van New York naar Cleveland,dat veel dichterbij is?” De verklaring voor dat prijsverschil was echter dat er moordende concurrentie was op de spoorlijnen die van New York naar Chicago liepen. Toen die regulerende instantie er eenmaal was, gingen de prijzen omhoog.

Hetzelfde is gebeurd met de luchtvaartindustrie, die is de overheid ook gaan reguleren. Dat is onder president Jimmy Carter afgeschaft, met het gevolg dat vliegen opeens veel goedkoper werd. In Europa is dat ook gebeurd. Met het Open Skies Agreement is vliegen veel goedkoper geworden. In mijn kindertijd was vliegen nog iets voor rijke mensen. Nu vlieg je voor een paar tientjes naar de Middellandse Zee.

Over het vraagstuk van de staat en de vrije markt staan libertariërs en marxisten lijnrecht tegenover elkaar. Maar van een discussie lijkt het niet te komen.

Marxisten zijn inderdaad de tegenpool. Ik heb lang geleden een keer een debat gehad met een SP’er, maar die had het marxisme eigenlijk al afgezworen.

In Nederland zijn het de VVD en de SP die gezien worden als elkaars tegenpolen. 

Illustratief voor her verschil tussen die partijen vind ik het debat dat ze met elkaar voerden over de inkomstenbelasting. In 2012 was het marginale tarief voor de inkomstenbelasting 52 procent. De SP wilde het tarief verhogen naar 60 procent en de VVD wilde het verlagen naar 51 procent. Dat is dus marge waarbinnen de discussie in Nederland zich afspeelt. Wij staan als LP zover af van de status quo dat je er voor ons geen marxist bij hoeft te halen om een beetje vuurwerk te brengen in een discussie.

Er is een andere Toine Manders. Van de partij 50Plus. Die is erg verdrietig dat hij soms verward wordt met u. Hij heeft verklaard u asociaal te vinden.

Dat mag hij vinden. Ik vind het  jammer dat ik soms met hem verward word. Hij heeft laten zien een opportunist te zijn. Toen de VVD hem geen derde termijn gunde als europarlementariër stapte hij meteen over naar 50Plus. Ik ken hem verder niet. Ik heb me nooit in hem verdiept. Iemand die is overgestapt van de VVD naar de LP heeft hem ooit uitgenodigd om met mij in debat te gaan over liberalisme. Toen zei hij dat hij dat misschien nog wel eens wilde, maar voorlopig zeker niet.

In 2014 heeft de LP niet meegedaan aan Europese verkiezingen. Deel van de reden was dat ik achter de tralies zat. Ze hebben mij opgesloten in de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen. Dat was in januari 2014. In maart waren de gemeenteraadsverkiezingen en in mei de Europese verkiezingen. Even leek het erop dat twee mensen die Toine Manders heetten, zouden meedoen, ik namens de LP en hij namens 50Plus, maar daar is het dus niet van gekomen. 

Hoe plaatst u de LP in het links-rechts spectrum? De retoriek van anti-belasting en vrije markt zal velen uit de VVD-achterban aanspreken. Het idee van non-interventie de SP-achterban. De LP is ook voor het vrije verkeer van personen, het openstellen van de grenzen. Daar zal de GroenLinks-achterban van smullen.

Nolan-diagram

David Nolan, één van de oprichters van de Amerikaanse Libertarian Party, heeft gezegd: het politieke spectrum is geen links-rechts lijn. Het is tweedimensionaal. Op de linker-as heb je persoonlijke vrijheid en op de rechter-as economische vrijheid.

Mensen die links zijn, progressief of liberal, zoals ze dat in Amerika noemen, hechten weinig waarde aan economische vrijheid, maar ze zijn wel voor persoonlijke vrijheden. Ze zijn voor vrijheid van meningsuiting en godsdienst, voor een liberaler beleid op het gebied van drugs, prostitutie, pornografie en abortus.

Rechts, of conservatief, is de tegenpool. Zij willen meer economische vrijheid en dus een kleinere overheid als het gaat om de economie. Ze zijn voor lagere belastingen, minder regels, privaat eigendom, het tegengaan van staatsmonopolies. Maar als het gaat om persoonlijke vrijheid is het net andersom. Dan vinden ze dat de staat hard moet optreden tegen drugs, prostitutie, pornografie, godslastering, majesteitsschennis en het verbranden van de nationale vlag. Vaak ook zijn ze voor de militaire dienstplicht.

Helemaal onderin vinden we de communisten en fascisten. Die hechten aan geen enkele vrijheid enige waarde. Het individu moet volledig onderworpen zijn aan de staat. Als er mensen zijn die denken dat fascisten voor economische vrijheid zijn, een soort kapitalisten zijn, dan zeg ik: “Niets is minder waar.” In zowel fascistisch Italië als in Duitsland had de staat een enorme dikke vinger in de economische pap. Grootgrondbezitters of fabrieken werden niet onteigend, maar werden wel voor het karretje van de staat gespannen. Het was een geleide economie. De staat schreef voor wat die bedrijven moesten doen. Zo moesten ze zich voornamelijk inzetten voor de oorlogsindustrie.

Het centrum zien mensen als het toppunt van beschaving. Dan ben je gematigd, geen extremist, niet radicaal. Maar zoals je ziet, grenst het midden aan de communisten en fascisten. Dus zo mooi is dat midden helemaal niet. Voor het midden geldt dat er geen enkele vrijheid is die ze echt belangrijk vinden. Conservatieven zijn in elk geval nog voor een vrije markt, en liberals zijn tenminste nog voor persoonlijke vrijheden. Mensen die echt progressief, echt liberal zijn, zijn ook anti-oorlog. Dat veranderde in Amerika toen Barack Obama tot president werd gekozen. Toen vergaten ze ineens al hun anti-oorlogsideeën. Sindsdien zijn er niet zoveel echte liberals meer. De Democratische Partij in de VS is heel erg opgeschoven naar het centrum. Ze vinden geen enkele vrijheid nog echt belangrijk.

Bovenin het politieke spectrum vind je, wat we in Nederland noemen, de liberalen. De echte liberalen willen zowel meer economische als persoonlijke vrijheid.  Ze hechten aan beide vrijheden veel belang. Wat niet wegneemt dat er veel mensen zijn die zich liberaal noemen maar het niet echt zijn, omdat ze bijvoorbeeld voor een streng drugsbeleid zijn. Bij de VVD zie je dat ze zijn opgeschoven naar rechts-conservatief. Zo moet je voor de bescherming van de rechten van verdachten niet bij de VVD zijn, en ook niet voor een liberaal migratiebeleid. De VVD is dus maar tot op zekere hoogte wat de partij zegt te zijn: liberaal. Ze zitten op het grensvlak rechts-conservatief,  centrum en liberaal.

Waar vind je nou de libertariërs? Helemaal bovenin. Wij zijn heel erg liberaal, want wij willen 100 procent economische en persoonlijke vrijheid.

De liberale VVD-achterban zul je niet aanspreken met het openstellen van de grenzen. De achterban van die partij is heel erg gekant tegen immigratie.

De meeste libertariërs zeggen: “We zijn voor open grenzen, maar we erkennen tegelijk dat dit niet werkt in combinatie met het uitdelen van gratis geld, zorg, onderwijs en huizen aan immigranten. Dat zou in een libertarische samenleving niet kunnen.” Als je kijkt naar geschiedenis van de VS: tot in de jaren ’20 waren er nauwelijks immigratiebeperkingen. Er gingen mensen heen vaak zonder enige opleiding, soms zelfs analfabeten, maar niet om hun hand op te houden, maar om zichzelf productief te maken, een bestaan op te bouwen. Vaak met succes. Hun kinderen waren vaak veel welvarender dan zijzelf. Het was in een tijd dat de overheid extreem klein was, met name de federale overheid, die toen nog geen inkomstenbelasting mocht heffen. 

U heeft op BNR Nieuwsradio geadverteerd met de slogan ‘Belasting is diefstal’. Daar kwam in 2008 een einde aan. Waarom was dat?

Een anonieme persoon heeft een klacht ingediend omdat het spotje in strijd zou zijn met het goed fatsoen. De Reclame Code Commissie deed toen BNR de aanbeveling het spotje niet meer uit te zenden. Dat is Orwelliaanse newspeak voor censuur, want de Commissie pretendeert dat er sprake is van zelfregulering, dat media die reclame uitzenden zichzelf normen willen opleggen en zich daarom aansluiten bij de stichting Reclame Code. Maar de werkelijkheid is anders. De Mediawet verplicht zendgemachtigden lid te worden, en daarmee aanbevelingen te volgen. Het zijn dus geen aanbevelingen maar censuur. Alle zendgemachtigden houden zich er aan, want willen hun zendmachtiging niet verliezen.

We zijn in beroep gegaan tegen de aanbeveling. Ik heb bij het college van beroep betoogd dat de slogan niet in strijd kan zijn met het fatsoen, immers: de waarheid mag gezegd worden. Tot mijn verbazing werd de aanbeveling van Reclame Code vernietigd, omdat de commissie vond dat de slogan niet in strijd was met het fatsoen. Maar er kwam een andere aanbeveling voor in de plaats: de aanbeveling de slogan niet uit te zenden omdat deze in strijd zou zijn met de waarheid, want belasting is geen diefstal, en reclameslogans mogen niet in strijd zijn met de waarheid.

Hoe verklaart u dat u wel bent aangepakt, en niet de trustkantoren die multinationals nog steeds behulpzaam zijn met belastingontwijking in het buitenland?

Ik kan niet kijken in de hoofden van de FIOD- en OM-mensen. Ik kan alleen raden wat ze motiveert. Maar over het algemeen is het zo dat trustkantoren niet etaleren dat ze zich bezighouden met belastingontwijking. Op hun websites kom je het woord ‘belastingontwijking’ niet tegen. Überhaupt kom je daar weinig tegen over fiscaliteit. Ik daarentegen was altijd erg recht voor zijn raap. Ik gebruikte wel het woord ‘belastingontwijking’ op onze website en in brochures. Ik deed er zelfs nog een schepje bovenop met de slogan ‘Belasting is diefstal’. In interviews maakte ik ook geen geheim van mijn gedachtegoed. Ik zei dingen als: ‘De overheid is een criminele organisatie’, ‘Belasting is gelegitimeerde roof’, ‘De ondernemer is een onderdrukte minderheid’, ‘Belastingontwijking is een moreel recht en een morele plicht’. Dat vonden ze bij de fiscus ongetwijfeld niet leuk om te horen. Belastingambtenaren zijn meestal mensen zonder humor, met een goed geheugen en lange tenen. Als je daar eenmaal op getrapt hebt, dan vergeten ze dat niet. Ik waande mij veilig, want ik dacht: “Ik houd mij aan de regels, zij moeten dat ook doen, en dus zullen ze het wel doen.” Achteraf concludeer ik dat ik te naïef ben geweest. Zelfs ik heb mij nog vergist in de ongelooflijke slechtheid van de staat.

Nadat wij in 2001 waren begonnen met het aanbieden van HJC-trustdiensten, vanaf een nieuw kantoor op Cyprus, kwam er in 2004 een wet Toezicht Trustkantoren, maar die gold alleen voor trustkantoren met een zetel in Nederland. Daar viel dus HJC in Cyprus niet onder. De fiscus kon dus de informatie over mijn cliënten niet zomaar bemachtigen. Dat vonden ze waarschijnlijk heel vervelend. Dus hebben ze als oplossing bedacht: zware beschuldigingen uiten, ons een criminele organisatie noemen, zodat de overheid in Cyprus meewerkte, en ze alsnog de cliëntgegevens konden bemachtigen. 

U heeft, na uw aanvaring met de Nederlandse staat, een nieuw begin gemaakt met Nozick Consulting in Zoetermeer. Is dat een voortzetting van dezelfde activiteiten onder een andere naam?

Het is een belastingadvieskantoor voor de kleine- en middelgrote ondernemer, dat met name gericht is op de inkomsten- en vennootschapsbelasting. Ondanks de reparatiewetgeving is het ons gelukt een nieuw product te ontwikkelen voor de kleine ondernemer, waarbij alle rechtspersonen van de bedrijfsstructuur zich in Nederland bevinden.

Het ontwijken van belasting via het buitenland is niet langer iets dat u uw cliënten adviseert?

Buitenlandse structuren bieden nog steeds een groter voordeel, maar de kosten zijn ook hoger. Als je een Nederlandse structuur kiest is het voordeel iets minder groot, maar de kosten zijn een stuk lager. Er komen steeds meer regels om belastingontwijking tegen te gaan. Die maken het niet onmogelijk, maar wel lastiger en duurder, waardoor het omslagpunt, de minimale winst die je moet behalen, hoger komt te liggen. Zodat de kleinste ondernemer afvalt. Alleen de grote en middelgrote ondernemers kunnen nu nog belasting ontwijken. Ik vind dat een treurige ontwikkeling.

Hoe kijkt u aan tegen de afschaffing van de dividendbelasting? Het zijn niet de kleintjes die daarvan profiteren.

Ik ben voor afschaffing van alle belastingen, dus ook voor die op dividend. Niet alleen om principiële, morele redenen, maar ook om pragmatische redenen. De dividendbelasting is een boete op investeren. Als een buitenlandse investeerder investeert in een Nederlands bedrijf, dan krijgt hij daar een boete voor, in de vorm dus van dividendbelasting. Engeland legt die boete niet op. Dus als je kunt kiezen als buitenlandse investeerder tussen investeren in een Engels bedrijf zonder boete en een Nederlands bedrijf met boete, dan zul je eerder kiezen voor het Engelse bedrijf. Dus als je die boete afschaft dan is dat natuurlijk gunstig voor het investeringsklimaat. Het aantrekken van buitenlands kapitaal is goed de voor de economische groei en de levensstandaard. Dus uiteraard ben ik daar voor.

Als je op korte termijn kijkt, zeg je misschien: “Die buitenlandse investeerders, die voordeel genieten van de afschaffing van de Nederlandse belasting op dividend, wat hebben wij daar mee te maken? We willen wat goed is voor het Nederlandse volk.” Dat is kortzichtig. Want dat buitenlandse kapitaal draagt juist bij aan onze levensstandaard.

De Nederlandse belastingbetaler ziet het als onrechtvaardig dat buitenlandse investeerders geen belasting hoeven te betalen.

Dat begrijp ik, en ik zou ook heel graag zien dat de belasting voor iedereen wordt verlaagd, niet alleen voor buitenlandse investeerders. Maar we moeten voorkomen dat we worden uitgespeeld tegen elkaar. Het is beter te zeggen: “Elke belastingverlaging is een stap in de goede richting, dus laten we ons niet verzetten tegen welke belastingverlaging dan ook.”

Ik ben het er verder niet mee eens dat in het geval van de afschaffing van de dividendbelasting een beperkte groep daar van profiteert, want als het investeringsklimaat verbetert dan profiteert uiteindelijk iedereen daar van in Nederland. Meer kapitaal betekent: meer machines, automatisering, innovatie en efficiency. Dat zorgt voor een hogere arbeidsproductiviteit en dus hogere lonen en een hogere levensstandaard. Werknemers kunnen zo steeds meer presteren in steeds minder tijd. De reden dat we niet meer zestig uur in de week werken, maar nog maar 35 uur is dat de arbeidsproductiviteit zo hard is gestegen doordat er meer kapitaal is gevormd als gevolg van een grotere economische vrijheid.

Hoe verklaart u dat de Nederlandse regering alleen buitenlandse investeerders belastingvoordeel gunt? De schatkist loopt er miljarden mee mis.

Kleine ondernemers hebben geen lobby. Grote bedrijven huren lobbyisten in en maken politieke vriendjes. Als een politicus geen politicus meer is, zoals Wim Kok, dan wordt hij commissaris bij Shell of een ander beursgenoteerd bedrijf. Gerhard Schröder tekende een contract met Gazprom, meteen nadat hij als politicus was uitgerangeerd. Dick Cheney, was minister van defensie onder Bush senior, en aansluitend CEO bij Halliburton, de grote defense contractor. Toen Bush junior werd gekozen, werd Cheney vice-president en ging hij lobbyen  om oorlog in Irak te voeren, waar Halliburton uiteindelijk een fortuin mee heeft gemaakt.

De overheid is een soort doping. Als je doping legaliseert heb je als sporter geen kans meer zonder doping. Zo ook met de overheid. Als je een groot bedrijf hebt, en je hebt een overheid die je kan maken of breken, die je subsidies kan geven of niet, die je privileges kan geven of niet – dan ga je dus lobbyen. Want als jij niet lobbyt en de concurrent wel, dan ga je uiteindelijk ten onder. Je moet vriendjes maken. Microsoft heeft heel lang niet gelobbyd, totdat ze miljardenclaim kregen wegens monopolievorming. Sindsdien zijn ze maar gaan lobbyen.

Wat ook speelt: grote bedrijven laten zich sterk leiden door regeldruk en lastendruk. Ze kunnen makkelijk met hun voeten stemmen, en zeggen: “We gaan ergens anders een nieuwe fabriek plaatsen of een nieuw hoofdkantoor.” Dus hebben politici er belang bij grote bedrijven te lokken, en niet te verjagen. Als je kijkt welke belasting is er verlaagd de afgelopen tientallen jaren, dan was dat met name de vennootschapsbelasting, van gemiddeld 48 procent in 1980 in de OESO-landen naar nu gemiddeld zo’n 23 procent. Nederland gaat deze belasting verlagen van marginaal 25 naar 21 procent. Niet zo lang geleden was dat nog 35 procent. Het is zelfs 45 procent geweest onder premier Joop den Uyl.

Nu blijkt Shell al een voorschot te hebben genomen op de afschaffing van de dividendbelasting. Het bedrijf heeft jarenlang geen belasting afgedragen. Met toestemming van de Belastingdienst. Hoe ziet u dat?

Shell heeft gedaan wat iedereen in Nederland mag doen: Je mag als belastingbetaler om een ruling vragen. Als je een brief schrijft met de vraag of jouw interpretatie van de belastingwetgeving juist is, dan is de belastinginspecteur verplicht daar antwoord op te geven. Hij hoort rechtszekerheid te verschaffen.

Shell had vroeger zowel in Nederland als Engeland een hoofdkantoor. In Engeland was geen dividendbelasting, in Nederland was die er wel. Ze wilden fuseren. Als ze dat hadden gedaan zonder afspraak met de fiscus te maken, dan zou dat betekenen dat investeerders in Shell Engeland door de fusie geconfronteerd zouden worden met de Nederlandse boete. Dan was de fusie niet doorgegaan. Dan hadden de aandeelhouders van de Engelse vestiging gezegd: “Dan maar geen fusie.” De Shell-top is toen naar de fiscus gestapt met het verhaal dat ze wilden fuseren en het hoofdkantoor in Nederland wilden vestigen. Shell heeft waarschijnlijk gezegd dat ze een mogelijkheid zagen de dividendbelasting te ontwijken en gevraagd om een handtekening als bevestiging dat de fiscus die structuur accepteerde en niet achteraf zou proberen die onderuit te halen. Het lijkt mij onwaarschijnlijk dat de oplossing die Shell had bedacht een illegale of strafbare oplossing was. Waarschijnlijk paste de oplossing binnen de grenzen van de wet.

Het probleem met rulings is wel vaak: Als je een structuur hebt die over de landsgrenzen heen gaat, als je Nederlandse belasting ontwijkt door inkomsten in het buitenland te laten vallen of vermogen in het buitenland op te bouwen, en je wilt daar een ruling over, dan krijg je die niet als kleine ondernemer. Dan zeggen ze: “Dat is fiscale grensverkenning. Daar werken we niet aan mee.” Als een multinational dezelfde ruling vraagt, dan krijgen ze wel een ruling. Maar zoals ik al zei: we hebben een nieuw product ontwikkeld, dat we binnen de Nederlandse grenzen houden, en dan kun je ook als kleine ondernemer vragen om duidelijkheid.

De postbusfirma’s op de Amsterdamse Zuidas, hoe ziet u die? De Nederlandse staat en de Nederlandse burger lijken daar niet echt wijzer van te worden.

Natuurlijk zou het geweldig zijn als Nederland een belastingparadijs was voor iedereen niet alleen voor doorstroomvennootschappen in het buitenland. Maar de Nederlandse staat en de Nederlandse burger worden er wel degelijk wijzer van. Trustkantoren in Nederland besturen ongeveer 10.000 doorstroomvennootschappen. Daarnaast heb je ook nog doorstroomvennootschappen die geen trustkantoor nodig hebben, en eigen personeel inzetten. Er gaat in die doorstroomvennootschappen ongeveer 10.000 miljard euro per jaar om. Daar wordt weinig belasting over afgedragen, maar toch evengoed nog een paar miljard per jaar. Want er zijn heel veel advocaten, belastingadviseurs, accountants en notarissen en trustkantoormedewerkers die daar een hele goede boterham aan verdienen, en daar belasting over betalen. De doorstroomvennootschappen mogen zo’n 99 procent van de winst aftrekken op de doorstroming. Maar ze moeten dus ook een percentage achterlaten in Nederland.

Wat de postbusfirma’s bijdragen aan de Nederlandse economie en aan belastinginkomsten opleveren is uitgerekend door een vereniging van trustkantoren, dus je kunt je afvragen wat ervan klopt, maar mijn punt is: Ook al zou de Nederlandse overheid er helemaal niks aan overhouden, dan moeten we het nog steeds toejuichen. Want de private sector heeft er wel baat bij, en niet alleen in Nederland, juist ook in het buitenland. Er zijn heel veel landen waar bedrijven meer overhouden, en dat betekent dat er minder geld wordt uitgegeven aan schadelijke zaken door politici en ambtenaren zoals het bombarderen van onschuldige mensen, het maken van steeds meer hinderlijke wet- en regelgeving en het ondernemen van vrijheidsondermijnende activiteiten. In plaats daarvan wordt het geld geïnvesteerd in innovatie, waardoor de levensstandaard stijgt, de levensverwachting stijgt en de economie groeit.

Omdat uw naam genoemd werd in de Panama Papers bent u afgelopen jaar verhoord door de parlementaire ondervragingscommissie Fiscale Constructies. Hoe heeft u dat ervaren? 

Het was voor mij leerzaam te kijken naar de belastingambtenaren die door de commissie werden geïnterviewd. De frustratie droop er van af toen ze het hadden over de rechtsbescherming van de belastingbetaler. Hun frustratie was dat ze vaak niet wisten om te gaan met mensen die ze ervan verdachten gebruik te maken van mooie belastingconstructies. Dan stelden ze een vragenbrief op en in plaats van dat de belastingplichtige netjes antwoordde, huurde hij een slimme adviseur in die een antwoordbrief schreef, waarin hij nauwelijks antwoord gaf en tegenvragen stelde, zoals: “Op welke wetgeving baseert u zich? Op grond waarvan bent u van mening dat mijn cliënt deze vragen moet beantwoorden?” Kortom, ze zijn zwaar gefrustreerd over de rechtsbescherming van de belastingbetaler, en dat ze dus niet alles weten.

De fiscus wil daarom een uitholling van de rechtsbescherming van belastingbetalers. Ze willen een meldingsplicht, die inmiddels al is ingevoerd op het niveau van de EU. Belastingadviseurs moeten voortaan constructies aanmelden, een soort NSB’ers worden. Ze moeten hun eigen klanten gaan aanmelden bij de overheid. Ze moeten de fiscus vertellen: “Wij hebben een belastingadvies uitgebracht en daardoor gaat mijn cliënt een bepaald belastingvoordeel genieten.” Zodat de fiscus je cliënt kan gaan lastig vallen om te kijken of ze er toch niet wat meer uit kunnen persen. Doe je dat niet, dan ben je strafbaar.

U noemde net de EU die gezorgd heeft voor een meldingsplicht. U sprak eerder over een EU-kartel van belastingheffende politici. Hoe is dat buiten de EU?

Ook op mondiaal niveau gaan we in de richting van een kartel. Er zijn inmiddels honderd landen, die een verdrag hebben getekend met elkaar om automatisch informatie uit te wisselen, dus niet op verzoek of op verdenking van belastingontduiking of een ander strafbaar feit. Tot die landen behoren ook China en Venezuela. De mensen die daar wonen wordt dus de mogelijkheid ontnomen hun vermogen verborgen te houden voor door en door corrupte overheden. Het is een herhaling van de jaren ’30. Sommige Duitse joden hadden toen hun vermogen in Zwitserland geparkeerd uit angst dat het hun afgenomen zou worden. Dat het Zwitserse bankgeheim werd ingevoerd in 1934 is geen toeval. Dat kwam doordat een aantal Zwitserse bankmedewerkers hun Duitse-joodse cliënten hadden verraden, die gegevens hadden verkocht aan de Duitse overheid. Met die joden is het slecht afgelopen. In Duitsland stond de doodstraf op belastingontduiking. De verraden cliënten van die Zwitserse bank werden dan ook ter dood veroordeeld. Dat was voor de Zwitserse overheid in 1934 reden om te zeggen: “Dit nooit meer. We gaan een bankgeheim invoeren.” Het werd toen strafbaar voor Zwitserse bankmedewerkers gegevens van cliënten te delen met derden. Dat is dus het inmiddels verguisde Zwitserse bankgeheim.

Privacy is in een kwaad daglicht gesteld. Zo van: “Als je niks te verbergen hebt, dan heb je niks te vrezen.” Maar dat is volledig onterecht. Wij hebben in West-Europa toevallig de laatste zeventig jaar een stukje beschaving opgebouwd, dat overheden niet zo maar kunnen doen wat ze willen. Daardoor zijn we een beetje naïef geworden. De overheid is onze beste vriend. Maar er zijn nog steeds heel veel mensen in de wereld voor wie geldt dat de overheid helemaal niet hun beste vriend is. Maar juist de grootste vijand.

De overheid moet je zien als de parasitaire klasse, die ons leegzuigt, een bal aan ons been is. Ze zorgt ervoor dat we korter leven. Als je kijkt naar de levensverwachting in de veertig landen met de meeste economische vrijheid, daar worden mensen gemiddeld tachtig jaar. In de veertig landen waar mensen de minste economische vrijheid hebben, worden ze gemiddeld zestig jaar. De overheden stelen in die landen dus gewoon 20 jaar van een mensenleven. Lees het boek Death By Government van Rudolph Rummel. In de twintigste eeuw zijn er naar schatting zo’n kwart miljard mensen vermoord door hun eigen overheden. Dan heb ik het nog niet eens over de mensen die zijn gesneuveld in oorlogen als gevolg van overheden die met elkaar strijd voeren. Hitler, Stalin, Mao en Pol Pot zijn bij elkaar opgeteld alleen al goed voor zo’n 150 miljoen moorden op eigen burgers.

Het is dus niet zo gek dat er zoveel mensen zijn die hun eigen overheid niet vertrouwen en verborgen proberen te houden dat ze iets hebben gespaard of opgebouwd, omdat je jezelf anders tot doelwit maakt. In landen met corrupte regimes waar de economie aan de grond zit, zijn het meestal succesvolle minderheden die als eersten worden gepakt. In Duitsland waren dat de joden en in Indonesië de Chinezen.

Posted on

Han ten Broeke: de Diepte-Analyse

Een oude casus die al lang intern was afgehandeld kwam bovendrijven en nu is Han ten Broeke opgestapt als Kamerlid van de VVD. Hij had een affaire met een medewerkster. Is dit een kwestie van ‘killed by komkommertijd’?

Het is in ieder geval tekenend dat de beslommeringen van Ten Broeke in de Telegraaf een groter ding zijn dan Geert Wilders’ annulering van de cartoonwedstrijd die definitief bewijst dat geweld en het dreigen met geweld de meest effectieve manier is om onze cultuur te beïnvloeden. Laat niemand ooit nog lullen over ‘geweld lost niets op’ – moslims beperken feitelijk de Westerse vrijheid om met spot en humor om te gaan, omdat zij bereid zijn tot geweld om hun cultuurwaarden door te zetten. Geweld trekt aan het langste eind: desondanks zijn de seksuele escapades van het afgetreden Kamerlid een dominanter media-item.

Klaas Dijkhoff (VVD) greep onmiddellijk de kans om nog even na te trappen naar Halbe Zijlstra: “Als ik fractievoorzitter was geweest, dan had ik Han meteen weggestuurd!” Oftewel verzetsheld na de oorlog. Wist Dijkhoff wat er precies speelde tussen Han en de betreffende dame? Uit niets is op te maken dat zij op het vertrek van Ten Broeke zou hebben aangedrongen.

Puriteinse hetze
Nu deze kwestie dan zo dominant is in de media, is het belangrijk dat wij hier ook een goede en realistische duiding aan geven. De plotse hetze rond Ten Broeke is tekenend voor het neo-puritanisme van deze tijd. De acute ophef bewijst dat de typisch Amerikaanse preutsheid nu ook zijn klauwen in het Nederlandse liberalisme heeft geslagen. De deugmachine van #MeToo blijft doordraaien – pr-adviseurs en spindoctors staan soeverein boven de parlementaire democratie. De media en vooral de imago-managers van partijen bepalen wie wel en niet mag blijven: de kiezer heeft er niets over te zeggen. We hebben het dan nog puur over de afrekening en niet over de voorkant, het opstellen van de verkiezingslijsten.

Harry van Bommel van de SP, Willem Vermeend van de PvdA – het zijn ook namen die in het Haagse circuit worden genoemd. Evenals een aantal dames, waarover door internen driftig wordt gespeculeerd. Het gonst van de geruchten dat Ten Broeke over de partijgrenzen heen seksueel actief was. Wie de publicaties leest, krijgt het beeld dat de Haagse kaasstolp één groot hoerenkot is waar de lustige sappen constant en ritmisch tegen de plinten klotsen. Vroeger was de cultuur meer Europees-aristocratisch: een slippertje werd gezien als een privékwestie. De oude bokken die nog uit die cultuur komen zijn opeens zeer kwetsbaar.

Ministeriële machtsgreep van D66
Dezelfde bron waaruit de informatie over de betreffende dames is gelekt, weet te melden dat de sleutel van Han ten Broekegate ligt bij Buitenlandse Zaken. D66 speelt hier een cruciale rol: de partij wil Kaag als enige regent op BuZa – geen duo-heerschappij meer. Al eerder was Blok vleugellam geslagen, na het onthullen van zijn kritiek op de multiculturele samenleving. Ten Broeke is met zijn kennisvoorsprong en invloed op coalitieonderhandelingen, een opponent van die alleenheerschappij. Ernst Lissauer en anderen hebben al suggesties in deze richting gedeeld (bron 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7). Dit zou perfect verklaren waarom HP/De Tijd eerder een artikel bracht over ‘klusjes’ die Ten Broeke verrichtte vanuit een advieskantoor.

Misschien is het allemaal veel banaler dan we denken. Macht erotiseert – mannen met status en een hoge positie zijn nu eenmaal spannend voor vrouwen. Hier een fragment uit een eerdere publicatie hierover, die in 2015 wat stof deed opwaaien in de wandelgangen van de Radboud Universiteit:

“De essentie zien we in de film ‘Doctor Zhivago’: vóór de Russische Revolutie slaapt de beeldschone Lara Antipova met een koddige liberale parlementariër. Ná de revolutie ligt ze ineens naast een strak-geüniformeerde communistische legerofficier.”

Omgekeerd geldt dit trouwens ook – ik herinner me een verhaal van een vrouwelijke Europarlementariër met twee assistenten. Een lange, goedlachse knappe Italiaan en een inhoudelijk type uit een Portugees bergdorpje. Die Italiaan kreeg voortdurend cadeautjes (op kosten van de fractie) en hoefde zelden wat te doen: de Portugees werkte voor twee. Is dat dan ook ‘#MeToo’? Maar dit is een ander verhaal. In ieder geval is dit in het Europarlement schering en inslag: het boeit niemand wat. In de Tweede Kamer, die allang door de EU is overvleugeld, is het plots groot nieuws.

Analyses van Ybeltje
In haar boek Voorlichting loopt met u mee tot het ravijn (2017) meldt voormalig VVD-Kamerlid Ybeltje Berckmoes het volgende:

“Persoonlijk medewerkers waren in de praktijk nauw met elkaar verbonden. PM’er Elodie Verweij bijvoorbeeld, die als ‘Elodietje’ moeiteloos de grote ego’s in de fractie om haar vinger wist te winden, deelde ineens in 2016 via Twitter mee: ‘BREKEND: vanaf 1 feb ben ik gewoon de nieuwe parlementair journalist van Omroep WNL. Hoe leuk!’ Elodie bleef als journalist een makkelijke entree houden bij de borrels van de PM’ers en kon zo aardig wat nieuwtjes vergaren voor haar nieuwe werkgever. Daar was de fractieleiding flink van geschrokken.” (p.41)

“Zou Han dan nu eindelijk minister worden? Het gerucht ging dat dit er niet in zat, omdat er in het verleden ‘iets’ was voorgevallen. Maar wat, dat wist dan ook weer niemand precies.” (p.144)

Berckmoes bewijst dat de representatieve democratie definitief kapot is. Niet alleen wegens de innige vervlochtenheid van politiek en media. Ieder mens heeft wel iets op zijn kerfstok. Dan doel ik niet op een penthouse dat buiten de registers blijft. Een slippertje, een burenruzie, een controversiële uitspraak gedaan in een verhitte discussie of tijdens een filosofisch gedachte-experiment. Met de nieuwe media is het maar een kwestie van tijd totdat de machten achter de schermen besluiten dat iemand weg moet. Plots wordt dan iets in de media gebracht.

Elk kleurrijk mens is kwetsbaar – niemand kan meer in de politiek. Dit toont opnieuw het belang van een Nieuwe Zuil. Een achterban die vanuit sociale samenhang rotsvast achter haar vertegenwoordigers blijft staan. En die ongevoelig is voor de framing die de mainstream deugpers over hun leiders zal uitgieten. Voor de democratie is het nu heersende puritanisme een doodlopende weg. Trump bijvoorbeeld is ook niet puur maar kocht eigen media-aandacht met zijn enorme rijkdom.

Verborgen motieven
Dit alles overwegende is het nogal overdreven dat Ten Broeke moest opstappen vanwege een slippertje – is er soms een verborgen motief? Wat bijvoorbeeld opvalt in de persverslagen is dat Zijlstra ogenblikkelijk aanstuurde op juridisering. Pas toen de beide betrokkenen zelf aangaven het buiten de gang naar de rechter op te lossen, kwam het tot een overeenkomst om de kwestie te sussen. Waarom heeft Zijlstra daar niet op aangestuurd, in plaats van eerst aan te sturen op escalatie? Zag hij soms een kans om concurrent Ten Broeke eruit te werken? Of wordt dit beeld van de juridische opties enkel uitgedragen om het beeld van de VVD als ‘doofpotpartij’ te ontkrachten?

En verder wordt, wat #MeToo betreft, steeds benadrukt dat seksuele intimidatie en dergelijke om macht draaien. Vervolgens zouden #MeToo-situaties voorkomen moeten worden door uitdrukkelijke ‘instemming’. Deze affaire laat echter zien dat instemming niets waard is, want een vrouw kan zich altijd weer bedenken en alsnog “#MeToo!” roepen, zelfs als er achteraf een overeenkomst is gesloten om de zaak te laten rusten.

Scheve machtsverhoudingen
Er is kortom niet alleen een machtsverhouding tussen Ten Broeke en de medewerkster, maar was er óók tussen Zijlstra en Ten Broeke. Verder draait seksuele intimidatie allicht in zekere zin om macht, maar #MeToo is tevens ‘wil tot macht’ en een instrument dat naar believen kan worden misbruikt.

Vandaag meldt de Telegraaf hierover:

“Verbijsterd waren VVD’ers toen zich in 2013 een fractiemedewerker met een aangrijpend verhaal meldde dat Ten Broeke bij haar over de schreef zou zijn gegaan. En dat terwijl zij aan de vooravond stond van haar huwelijk, met een voormalig medewerker van een CDA-bewindspersoon. […] Als Kamerlid had hij een reputatie als rokkenjager ontwikkeld. Op meerdere gelegenheden werd hij tijdens het eerste kabinet Rutte met zijn collega Jeanine Hennis gezien, waar observanten vaststelden dat ze het bijzonder goed met elkaar konden vinden.”

Zoals gezegd werkt macht en status erotiserend en hypnotiserend. Maar bleek het Kamerlid net zoals alle minnaars gewoon een man die een scheet in bed laat met een veeg in zijn onderbroek? Begon ze te twijfelen, voelde ze zich onrein, kreeg ze ‘buyers remorse’ en legde ze hierom het voorval aan Zijlstra voor als fractievoorzitter? Voelden haar eigenwaarde en trots als vrouw zich uitgedaagd toen een grens die zij voor zichzelf had gesteld als onaantastbaar, in aanwezigheid van Ten Broeke toch vloeibaar bleek? Wenste zij, toen er geruchten rondingen, weer zuiver en puur te zijn? Kwam de beschuldiging vanuit het oogpunt dat alles beter is dan uitgemaakt te worden voor hoer of slet tijdens wanhopige zoektochten naar het verbinden met jezelf? Het zijn waarschijnlijke scenario’s. Dijkhoff kende deze gevoelens niet maar gaf er achteraf wél een veroordelende mening over.

Onder de streep blijft staan dat affaires tussen machtige mannen en jonge, knappe vrouwen van alle tijden zijn. Zie ook Kees Verhoeven (D66). Wel is het voorval tekenend voor de ‘bedrijfscultuur’ van Den Haag: incrowd netwerkjes waar stijgen en dalen in de hiërarchie niet samenhangt met meritocratie maar met andere ‘kwaliteiten’. “In de coulissen leggen ze hun kadaverdiscipline op aan een zielloze meute opportunistische carrièrejagers”, aldus GeenStijl. Neem een escort als je eens lekker ‘buiten de deur wil eten’ en laat het buiten je werk als volksvertegenwoordiger. Krijgen ze meer dan genoeg salaris voor.

Conclusie

Was het, alles bij elkaar genomen, terecht dat Ten Broeke aftrad? Nee – het was intern al afgehandeld en door af te treden is er weer een nieuw precedent geschapen dat de moralistische #MeToo-deugers in de kaart speelt. Sommigen zullen de hetze niettemin geweldig vinden omdat dit de VVD beschadigt – daarvoor zijn er echter al afdoende andere gevallen. Toch is het aftreden wel een zinnige aanleiding om de Haagse ‘bedrijfscultuur’, en hoe het daar qua hiërarchievorming en opwaartse mobiliteit aan toegaat, weer door te lichten.

Kom allemaal naar de Café Avond op 2 september in Rotterdam! Meerdere mensen die verbonden zijn aan het project ‘De Nieuwe Zuil’ zullen aanwezig zijn. Paul Cliteur zal spreken over Pim Fortuyn en, als geestelijk vader van het project, over het boek Cultuurmarxisme. Daarna zal misantropisch humanist Jesper Jansen het woord nemen over o.a. cultuurmarxisme in de praktijk.

 

Posted on

Defensie flatert voort

Er zijn weinig ministeries waar zoveel misstanden worden geconstateerd als Defensie. Het departement ligt nagenoeg permanent onder vuur. Daarbij schiet de afhandeling van diverse affaires voortdurend tekort.

Ondermaatse voedselveiligheid in legerkantines, een op z’n minst discutabele commando-overdracht op Vliegbasis Eindhoven, een verongelukte duiker in Curaçao, corrupte wagenparkbeheerders, dodelijke slachtoffers in Mali wegens ondeugdelijk materieel, een misbruikzaak in de Oranjekazerne en een fataal ongeval op de schietbaan te Ossendrecht.

Het is slechts een bescheiden opsomming van defensieschandalen van de afgelopen paar jaar. Minister Jeanine Hennis en commandant der Strijdkrachten Tom Middendorp restte begin oktober weinig anders dan het veld te ruimen. Hennis ging even later echter aan de slag bij datzelfde Defensie. Als overste levert ze inmiddels een ‘speciale bijdrage aan gereedsstellingsoefeningen’. Middendorp is ondertussen adjudant van de koning, als dank voor ‘bewezen diensten’ aan de Nederlandse krijgsmacht.

Fouten maakt iedereen – ze vervolgens vakkundig weer herstellen, is de kunst. En daar loopt het bij Defensie een- en andermaal mis. Een gemiddelde werknemer die verantwoordelijk is voor zoveel blunders en de falende afhandeling daarvan, zal na te zijn opgestapt in de regel niet in aanmerking komen voor een eervolle functie bij een aanverwante werkgever. Laat staan dat hij of zij door hetzelfde bedrijf in dienst wordt genomen.

Het is allerminst van de laatste tijd – laat staan incidenteel – dat nalatigheid bij de afwikkeling van ongelukken en schandalen gebrekkig wordt aangepakt. De gevaren van het kankerverwekkende chroom-6 waren volgens het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu al in 1973 bij het departement bekend. Overlevenden en nabestaanden van de vliegtuigcrash in de Ierse Zee in 1981, verklaarden in november vorig jaar dat het ministerie de zaak nog steeds niet naar behoren had behandeld. Srebrenicaveteranen voelen zich jaren later nog altijd in de steek gelaten door hun voormalige werkgever.

Sprookje

Het Srebrenica-drama is zonder twijfel een van de zwartste bladzijden uit de geschiedenis van onze krijgsmacht. De door Dutchbat te beschermen moslimenclave in voormalig Joegoslavië werd op 11 juli 1995 onder de voet gelopen door de Servische troepen van generaal Mladić. Vervolgens voltrok zich de ernstigste oorlogsmisdaad op Europees grondgebied sinds de Tweede Wereldoorlog. Het dodental van de genocide bedroeg rond de 8.000. Een rammelend mandaat, gebrekkige voorbereiding, ontoereikende bewapening – het zijn slechts enkele oorzaken van het mislukken van de missie. Nederland hield er een nationaal trauma aan over.

Veteraan Remko de Bruijne was erbij als soldaat eerste klasse: ‘We wisten al weken van tevoren dat de enclave zou vallen. We meldden elke dag de troepenverplaatsingen van bussen, tanks en andere voertuigen vanuit Servië richting Srebrenica. De Servische regering zei dat het een oefening betrof, meer niet. Ik was 20, vers van de luchtmobiele opleiding, maar dat sprookje geloofde ik niet. Oefenen tijdens een oorlog – oorlog is toch geen oefening? De troepenbewegingen werden doorgegeven aan onze operations room in Potočari, die gaf het weer door aan de hogere echelons in Zagreb. Helaas is er niets mee gedaan en het resultaat kennen we allemaal.’

Afgezien van de oorlogshandelingen, waren de werkomstandigheden op de basis van Dutchbat verre van ideaal. “Nabij onze compound lagen bergen wit asbest, open en bloot”, vertelt De Bruijne. “Na een regenbui was alles over het terrein gespoeld. We hebben het in opdracht onbeschermd opgeruimd – daar zijn foto’s van. Ook stond er een open nucleair vat dat gevaarlijke straling bevatte. In een rapport werd gezegd dat men het personeel en het thuisfront niet ongerust wilde maken ‘vanwege dit gegeven’.”

Sceptisch

Jaar in jaar uit verschijnen aanhoudend berichten over de omstreden wijze waarop Defensie met de nasleep van de tragedie omgaat. De Bruijne: “In 2014 bezochten Hennis, premier Rutte en generaal Middendorp een bijeenkomt in Amersfoort, speciaal voor Dutchbat III. Ze hebben daar allerlei beloften gedaan, onder meer over eerherstel en hulp bij psychische problemen. Dat is allemaal op niets uitgelopen. Met mij zijn vele Dutchbatveteranen zeer sceptisch over wat Defensie en de politiek toezeggen. Zelf heb ik al 14 jaar een procedure lopen tegen Defensie. Ze hebben de zaak getraineerd, zijn afspraken niet nagekomen en hebben zich bediend van procedurele trucjes.”

Defensie laat in een reactie weten: “De militairen van Dutchbat hebben een heel moeilijke periode doorgemaakt en helaas hebben sommigen hierdoor schade ondervonden. Defensie biedt hen zorg en ondersteuning; er zijn voorzieningen waarvan zij gebruik kunnen maken. Ook hebben deze veteranen een beroep kunnen doen op de ereschuldregeling om schade op Defensie te verhalen. Veteranen die nog restschade ondervinden, kunnen rechtstreeks contact met ons opnemen. De aanvragen worden zo voortvarend mogelijk en op individuele basis behandeld.”

De Bruijne is niet onder de indruk: “Je kunt natuurlijk ondersteuning aanvragen; alleen wordt in de praktijk alles afgewezen. Je moet meerdere keuringen ondergaan door artsen van Defensie en er is hen weinig aan gelegen om je financieel tegemoet te komen.” Het is de oud-militair verder opgevallen dat het departement het nodige kwijt is over de val van de enclave: “De werkorder Srebrenica: verdwenen. Documentatie over graven op de compound: zoek. Het beruchte fotorolletje: vernietigd.” Dat laatste spreekt minister Bijleveld tegen: “Defensie heeft geen beeldmateriaal achtergehouden. Al het beeldmateriaal waarover Defensie beschikte, is ter beschikking gesteld aan het Joegoslaviëtribunaal en aan het NIOD dat in 2002 het rapport Srebrenica, een ‘veilig’ gebied heeft gepubliceerd.”

Diskrediet

Dat laatste is volgens auteur Edwin Giltay weinig overtuigend: “De bronnen die ik in mijn boek De doofpotgeneraal opvoer, hebben aannemelijk kunnen maken dat fotomateriaal van Dutchbat wel degelijk is achtergehouden.” Zijn non-fictie thriller werd in 2015 door de rechtbank verboden op verzoek van een voormalig defensiemedewerker; volgens haar waren de feiten verzonnen.

De doofpotgeneraal ~ Edwin Giltay

Ank Bijleveld verklaart desgevraagd: “In het boek lopen feiten en fictie inderdaad door elkaar heen.” In hoger beroep veegde het Gerechtshof Den Haag de bezwaren echter van tafel en stelde dat er geen twijfel bestaat over de zorgvuldigheid van het inmiddels weer verkrijgbare boek. “Daar vindt Defensie verder niets van,” zegt Bijleveld.

Giltay werd indertijd in een door het ministerie officieel naar buiten gebracht rapport aangemerkt als “volledig gestoord”. De bewindsvrouw ontkent anno 2018 achter dit rapport te staan: “Defensie heeft zich nooit in deze zin over de heer Giltay uitgelaten.” Het document is desondanks nimmer herroepen en blijkt nog steeds openbaar.

Kwalijker dan dat het ministerie hem in diskrediet brengt, vindt de schrijver dat de waarheid over Srebrenica nog steeds in de doofpot zit: “Het toegeven van fouten is bij Defensie nooit echt ontwikkeld. In tegenstelling tot sommige fotorolletjes.” De Bruijne vult aan: “Liever houden ze alles onder de pet, want anders komen de schadeclaims. Gerechtigheid en waarheid zijn niet relevant voor ze.”

Posted on

Donkere wolken pakken zich samen boven de Eurozone

Tegen alle verwachting in heeft Italië toch nog redelijk snel een nieuwe coalitieregering kunnen vormen. Beppe Grillo, de oprichter van de ooit zo eurovijandige Vijf Sterrenbeweging is inmiddels opgevolgd door de euro-elastische Luigi Di Maio. Hij gaat samen met de eurosceptische Lega van Matteo Salvini een poging doen om het sterk verarmde Italië uit het slop te halen, wetende dat het land in werkelijkheid verstikkend diep is wegzakt in de modder van achterklap, armoede en corruptie.

Het is echter bijna bizar om te moeten ervaren dat het momenteel niet Italië is dat wellicht weer toekomst heeft, maar Silvio Berlusconi. Plotseling wordt hij in twee belangrijke hoger beroepsprocedures vrijgesproken, waarin de rechters oordelen dat Berlusconi niets te verwijten valt en hij weer volop politiek actief mag zijn. De rechters kwamen vroeger dan gepland tot hun vonnis. En dat in Italië? Voor Berlusconi kon de timing niet beter. Uiteraard zal deze ontwikkeling niet aan de aandacht van bondskanselier Merkel van Duitsland zijn ontsnapt en weet zij als geen ander dat Berlusconi nog een paar stevige ‘appeltjes van Europa’ met haar te schillen heeft en dat zeker zal doen.

Momenteel resteert alleen nog de benoeming van een neutrale premier –niet zijnde Di Maio of Salvini. Voor Europa en de Euro breken onzekere tijden aan, maar zo onzeker eigenlijk ook weer niet. Immers, zodra de nieuwe regeringsploeg wordt geïnformeerd over de werkelijke staat van ontbinding van de eigen financiële sector, zal de nieuwe regering zich met hangende pootjes tot de Europese Commissie moeten wenden en er niet aan ontkomen om hulp te vragen. De verwachting is dat een tweede openlijke bankencrisis in Italië zal beginnen, namelijk zodra duidelijk wordt dat vooral de systeembank Monte dei Paschi di Siena er onhoudbaar slecht voor staat en nooit door de staat alleen gered zal kunnen worden. Wil deze bank Italië niet in haar val mee sleuren (zoals in het bedrijfsleven vaker gebeurt als zieke onderdelen niet geheeld worden maar juist de andere delen besmetten), dan zal het voor de nieuwe coalitie onmogelijk zijn om op eigen kracht verder te gaan.

In het nieuwe Italiaanse regeerakkoord is opgenomen dat er onderzoek gedaan zal worden naar de introductie van een parallelle munt, zeg maar de nieuwe Lire. Eerder heb ik – en met mij vele anderen – geopperd dat het goed zou zijn om één systeemmunt in Europa te hebben voor het geldverkeer dat in het kader van de handelsrelatie plaatsvindt en een eigen ‘burgermunt’ per lidstaat voor het dagelijks gebruik van mensen. Kan daar mee een nieuwe bankencrisis worden voorkomen? Ik betwijfel het. Zo  ook Klaus Regling, de directeur van het Europees Stabiliteitsmechanisme (ESM) de opvolger van het EFSF, het Europese noodfonds dat ten tijde van de schuldencrisis in het leven werd geroepen om wegkwijnende landen, banken en bedrijven weer op de been te krijgen. Tijdens een spreekbeurt op negen mei van dit jaar voor de Ierse Centrale Bank in Dublin wond Regling er geen doekjes om. Er komt een tweede internationale bankencrisis aan. Alleen weet hij nog niet wanneer. Vreemd, dacht ik, met alle toezicht op de banken dat er is en met alle stresstests die er de afgelopen jaren hebben plaatsgevonden, kan deze topbankier dus niet met zekerheid zeggen waar, wanneer en in welke omvang de zaak gaat ontploffen. Dat kan toch niet waar zijn?

Directeur Regling stelt voor om op korte termijn de positie van burgers en hun spaargelden bij banken verder te versterken, ter voorkoming van de nog altijd op de loer liggende bankruns en dus van oorlog. Ook moeten aandeelhouders van banken nu echt als eerste naar de kassa worden geroepen als het mis dreigt te gaan. Pikant is de oproep van Regling om een Europees Monetair Fonds (EMF) op te richten, naar analogie van het IMF. Het is velen opgevallen dat het IMF onder leiding van Christine Lagarde zich langzaam maar zeker steeds verder uit Europa heeft terug getrokken. Ook het IMF geeft elke keer met kracht aan dat het niet goed gaat met het Europese financiële stelsel en ook niet met Europa als geheel. Maar het geeft tevens aan  dat wij onze zaken nu zelf op orde moeten krijgen. Vanwaar deze ommezwaai van het IMF? Simpel. Amerika is de grootste geldschieter van het IMF. En daar wil Amerika mee stoppen. Net als met Defensie en handel.

Posted on

De zaak Magnitsky: Kremlin-criticus valt van geloof

De documentaires van Kremlin-criticaster Andrei Nekrasov konden tot voor kort rekenen op een warm onthaal in het Westen. Nu hij een film heeft gemaakt die het Kremlin ontlast in de roemruchte Magnitsky-zaak, lijkt het over te zijn met de liefde. Hoe zit dat in Nederland? Waarom vertonen de VPRO en het IDFA de film niet? Dreigt multimiljonair Bill Browder met een rechtszaak?

The Magnitsky Act. Voormalig president Barack Obama tekende eind 2012 deze Amerikaanse wet, vernoemd naar de Russische belastingaccountant Sergei Magnitsky, die in 2009 stierf in een Moskouse gevangenis. Doel van de wet: bestraffing van de personen die verantwoordelijk zijn voor de dood van Magnitsky. Zij mogen de VS niet meer in en hun buitenlandse banktegoeden worden bevroren.
De Russische overheid reageerde met tegenmaatregelen: Achttien Amerikanen die, verantwoordelijk zouden zijn voor misdaden tegen de menselijkheid, mogen Rusland niet meer in. Voorts mogen Amerikanen geen Russische kinderen meer adopteren.

Het ontmoedigde de Canadese overheid niet afgelopen maand met een vergelijkbare wet te komen, The Sergei Magnitsky Law. En mogelijk komt de EU daar nog achteraan.

Hoe is het mogelijk dat de dood van een tot dan toe onbekende Russische belastingaccountant zulke grote gevolgen had voor de betrekkingen tussen Rusland en het Westen?

Het antwoord is simpel. Sergei Magnitsky werkte voor een vermogend man, een Brit van Amerikaanse origine, Bill Browder, die een groot financieel conflict heeft met de Russische staat. Browder is CEO en medeoprichter van wat ooit het grootste buitenlandse investeringsfonds was in Rusland, Hermitage Capital Management (“Hermitage”). In 2005 stelde de Russische politie een onderzoek in naar de fiscale praktijken van Hermitage. In hetzelfde jaar werd het visum van Browder niet verlengd, en moest hij het land verlaten. In 2013 werd hij bij verstek veroordeeld tot negen jaar gevangenisstraf vanwege belastingontduiking en belastingfraude.

Apostel Browder

Sinds zijn gedwongen vertrek uit Rusland ijvert de geplaagde hedgefund manager voor politieke tegenmaatregelen vanuit het Westen. De arrestatie van zijn belastingaccountant Magnitsky en diens daaropvolgende dood in een Moskouse cel kwamen daarbij als een geluk bij een ongeluk. Browder, die tot dan toe zijn imago van koele, berekenende investeringsmanager tegen zich had gehad, greep de kans zich te profileren als mensenrechtenactivist. Niet zijn eigen financiële belangen in Rusland stonden voorop; gerechtigheid voor Magnitsky werd inzet van zijn strijd. Althans, zo deed hij het voorkomen, in zijn vele gesprekken met journalisten, politici en mensenrechtenactivisten.

Acteur die Magnitsky speelt in de gevangenis (still)

Magnitsky was geen natuurlijke dood gestorven, zo vertelde Browder aan iedereen die het maar wilde horen. Magnitsky was doodgeslagen in zijn cel. Magnitsky was ook niet gearresteerd om verhoord te worden door de politie over belastingontduiking. Nee, hij was uit eigener beweging naar de politie gegaan om daar aangifte te doen tegen agenten die documenten zouden hebben gestolen uit het Hermitage-kantoor van Browder, met de bedoeling zichzelf daarmee te verrijken, en de Russische belastingdienst voor 230 miljoen dollar te benadelen. Kortom: Browder was allesbehalve de belastingfraudeur die de Russische autoriteiten van hem hadden gemaakt. Hij was een edelmoedige klokkenluider die opkwam voor de belangen van de Russische belastingbetaler, en dat uiteindelijk moest bekopen met de dood. Magnitsky was gestorven als een martelaar, en Bill Browder was de apostel die de wereld introk om de mensen diens evangelie te verkondigen.

Behind the scenes

Maar toen kwam Andrei Nekrasov. De in het Westen vanwege zijn dissidente films gelauwerde, Russische filmmaker stortte zich op de zaak Magnitsky, zoals hij dat eerder had gedaan op de zaak Litvinenko (de Russische ex-spion Alexander Litvinenko die in 2007 in London overleed als gevolg van een overdosis polonium in zijn lichaam). Nekrasov nam als uitgangspunt voor zijn film over Magnitsky het verhaal van Bill Browder, dat hij liet naspelen door acteurs. De gedramatiseerde scenes uit het verhaal mengde Nekrasov met de interviews die hij daarvoor al had opgenomen met Browder.

Het docudrama zoals Nekrasov dat voor ogen had, pakte echter anders uit. In de eindversie uit 2017 van de documentaire, The Magnitsky Act – Behind the Scenes, is goed terug te zien hoe Nekrasov gedwongen werd van zijn aanvankelijke plan af te stappen, en tot het besluit kwam een andere weg in te slaan.

Nekrasov (rechts) in gesprek met Bill Browder (still)

In het eerste deel van de documentaire zien we de film nog in zijn oorspronkelijke opzet: Nekrasov in gesprek met een zichtbaar op zijn gemak zijnde Bill Browder, en gedramatiseerde fragmenten die het verhaal van Browder illustreren. Maar dan, door anderen die Nekrasov spreekt en originele documenten waar hij op stuit, begint de twijfel toe te slaan. Klopt het verhaal van Bill Browder wel? Nekrasov besluit te gaan graven, en wat eerst nog een docudrama was, mondt uit in een spannende detective. “Not a natural born detective I felt I had no choice than to become one”, horen we Nekrasov zeggen in de voiceover. Gaandeweg vindt Nekrasov steeds meer gaten, tegenstrijdigheden en feitelijke onjuistheden in het relaas van Browder. Als hij deze met Browder wil delen, begint deze hem te mijden, waarschijnlijk omdat hij onraad ruikt. Maar als het Nekrasov uiteindelijk toch lukt hem voor de camera te krijgen barst de bom. Browder beschuldigt Nekrasov van FSB-activiteiten en beent woedend weg uit het interview.

Dreigende rechtszaken

De vertoning van de film van Nekrasov wordt wereldwijd tegengehouden door Browder, en door nabestaanden van Magnitsky. “Alle betrokken financiers, distributeurs en producers ontvangen stapels documenten,” zegt de Noorse producer Torstein Grude. “Met de bedoeling aan te tonen dat er niks klopt van de film en dat ze financieel zullen worden gestraft als ze de film uitbrengen.”

Zelfs het Europees Parlement bezweek voor de intimidatie van Browder cum suis. De documentaire zou daar in april 2016 vertoond worden. Maar minder dan een uur voor aanvang werd de vertoning afgeblazen. „Money is power”, luidde het boze commentaar van de Finse Europarlementariër Heidi Hautala van de Groenen, die de screening had georganiseerd.

Ook het bestuur van Noorse Short Film Festival, dat de film in mei 2016 zou vertonen, koos eieren voor zijn geld.
Geplande uitzendingen van de Frans-Duitse zender Arte en de Duitse zender ZDF werden afgeblazen.
De film is nu alleen nog te zien geweest op een handjevol filmfestivals in Noorwegen, Finland, Zweden, Frankrijk, Duitsland en Rusland. In de VS is de film slechts eenmaal vertoond, voor een zaaltje journalisten en overige belangstellenden in Washington, met na afloop een discussie onder leiding van éminence grise van de Amerikaanse journalistiek Seymour Hersh.
Degenen die verantwoordelijk waren voor de voorstelling in Washington, zouden gearresteerd moeten worden, beklaagde Browder zich ten overstaan van een Amerikaanse senaatscommissie. Het zouden ‘foreign agents’ zijn die dus ook als zodanig behandeld zouden moeten worden. (De Amerikaanse Foreign Agent Registration Act voorziet in gevangenisstraffen oplopend tot vijf jaar).

VPRO en IDFA

Hoe zit het eigenlijk hier in Nederland met het IDFA en de Nederlandse Publieke Omroep? Waarom heeft het IDFA de documentaire niet geprogrammeerd? En waarom is deze nog steeds niet op de Nederlandse tv te zien geweest? Eerdere films van Nekrasov werden wel vertoond.
IDFA-programmeur Martijn te Pas laat weten de film “simpelweg niet sterk genoeg” te vinden. “Wellicht is dat niet zo spannend allemaal, maar het is wel zoals het is”.

Eerder films van Andrei Nekrasov (foto) werden wel in Nederland vertoond, maar zijn docudrama over de zaak Magnitsky niet.

Kremlin-criticus Derk Sauer, die in het bestuur zit van het IDFA, zou geen rol hebben gespeeld bij het bannen van de film van het festival. “Derk zit op afstand”, aldus Te Pas.
De VPRO bevestigt in gesprek te zijn geweest met de producent van de film. “We vonden de film inhoudelijk te ingewikkeld”, laat hoofd documentaire Barbara Truyen weten. “We hebben regelmatig en uitvoerig feedback gegeven om er een duidelijker verhaal van te maken, maar er werd te weinig met onze suggesties gedaan. Dus toen hebben we er van afgezien”

Het laatste halfuur van de film is inderdaad moeilijk te volgen. Dat gaat over de manier waarop Magnitsky voor Hermitage met geld heeft geschoven. Dat is sowieso inhoudelijk heel ingewikkeld, en waarschijnlijk alleen makkelijk te volgen voor financieel experts.
Het eerste anderhalf uur van de film is echter zeer de moeite waard. En zelfs al valt er wat af te dingen op de kwaliteit van de film, deze is te belangrijk om niet vertoond te worden. Nekrasov heeft gedaan wat zoveel anderen voor hem hebben nagelaten: het plaatsen van vraagtekens bij het verhaal van Browder. Deze zijn van groot belang gezien de grote gevolgen die de Magnitsy-zaak heeft gehad voor de betrekkingen tussen Rusland en het Westen.

Ook om een andere reden kan aan de vraagtekens van Nekrasov niet zomaar voorbij worden gegaan: het verhaal van Nekrasov verdient, meer dan welk ander verhaal over Magnitsky ook, het voordeel van de twijfel. Nekrasnov was en is Kremlin-criticus, en hij heeft met deze film zijn reputatie op het spel gezet. Sommigen van zijn anti-Kremlinvrienden hebben zich van hem afgewend of zich zelfs tegen hem gekeerd. En het is nu nog maar de vraag of hij zijn films, zelfs al ze kritisch zijn over de Russische overheid, nog kwijt kan in het Westen.

Regisseur en producer geven echter de moed niet op. “Wij overwegen de film uit te werken tot een tv-serie, met nieuwe onthullingen”, zegt producer Torstein Grude. “Dit vereist echter wel substantiële financiering, en daarvoor is nodig dat een aantal tv-zenders zich committeert aan het project. We zijn er niet zeker van dat dit nog lukt gezien het heersende klimaat.”

Verder lezen:

Russische media en Nederlandse Ruslandverslaggeving

Dit interview is onderdeel van een reeks interviews en artikelen van Eric van de Beek over de Russische media en de verslaggeving van Nederlandse media over Rusland. Eveneens verschenen in deze reeks:

Posted on

De rechter als onderdeel van een tijdsgewricht

Het is een fenomeen dat al langer opvalt, maar bij de moord op Anne Faber weer duidelijk naar voren is gekomen. De rechter kijkt een dader in de ogen en dient over hem/haar te oordelen. De rechter kijkt een slachtoffer niet in de ogen, maar dient hem/haar wel te beschermen. De rechter is ook maar een mens en dit leidt er toe dat de rechter in dit tijdsegment meer aandacht heeft voor daders dan voor slachtoffers.

De rechter door de tijd heen

Een rechter heet onafhankelijk te zijn, maar dat is niet zo. De rechter is een product van zijn tijd en/of sociale omgeving. De rechters in de 17e eeuw waren niet slecht, maar deden niets tegen slavernij, terwijl dit nu niet meer denkbaar is. De rechters in de Verenigde Staten zijn niet slecht, maar ze zijn voorstander van de doodstraf, terwijl dit in West-Europa geen optie meer is.

Zo zijn ook onze rechters niet slecht, maar ze kijken de dader in de ogen en niet het slachtoffer. Dit leidt er toe dat in de rechtspraak van deze tijd veel aandacht is voor de dader, diens overwegingen en diens toekomstige leven. Tegenover al deze aandacht staat een volstrekt gebrek aan aandacht voor het (potentiële) slachtoffer, de familie van het slachtoffer of de effecten van het gedrag van de dader op burgers in het algemeen.

Kan een mens neutraal zijn?

De beeltenis van Vrouwe Justitia suggereert dat er sprake is van een soort onafhankelijke wijsheid en dat de rechter zich bij zijn uitspraken hierop beroept. Het is echter niet de kwaliteit van een rechter, die maakt dat hij in het verleden of in andere landen tot keuzes komt waar wij in Nederland anno 2017 zeker niet op uit zouden komen. De rechters zijn hun naam en beroep waard, maar het zijn mensen.

Er is niet zoiets als een ideaal rechtsbeeld. De wet wordt gemaakt door de politici, die gekozen zijn; de rechter past zijn uitspraken aan binnen dit kader. Tegelijkertijd is de rechter ook één van de kiezers. Mocht een rechter vol overtuiging tegen het homohuwelijk zijn en de wetgever dwingt haar ambtenaren om deze huwelijken te sluiten (om maar een simpel voorbeeld te nemen) dan zal het voor de rechter net zo moeilijk zijn om de weigerambtenaar te veroordelen als het voor de weigerambtenaar moeilijk zal zijn om het homohuwelijk te sluiten.

Waar de mens haar rol verliest

De plek waar een mens zich het moeilijkste kan verstoppen is in de confrontatie met andere mensen. Dat doet zich momenteel in alle hevigheid voor in de rechtszaal. Voor de rechter zit een dader, maar ook een mens. Ik heb er alle begrip voor dat een rechter de mens in de dader zoekt en weegt. Waar ik moeite mee heb is dat er geen ruimte is voor die andere mens: het slachtoffer.

Tegenwoordig is er enige ruimte voor het slachtoffer, maar het is afgedwongen en beperkt. Het is een eerste stap in een proces dat veel meer ruimte verdient; een proces dat leidend zou moeten zijn. De rechter is er immers om (toekomstige) slachtoffers in bescherming te nemen. Feitelijk is iedere dader (ik schrijf bewust niet ‘verdachte’) een burger die eigen rechter speelt en een ander confronteert met een zelfbedachte straf op een niet-relevante overtreding. Anne was op een plek waar ze niet had mogen zijn (van de dader) en de dader veroordeelde haar tot de doodstraf én voerde het uit. De trias politica in één persoon.

Dat is waar de rechter zich op moet focussen. Is de verdachte ook daadwerkelijk de dader? En hoe beleeft de samenleving deze daad en hoe kan ze beschermd worden tegen een dergelijke daad? Van deze dader of een ander. In plaats van onderzoeken naar de dader is het belangrijk voor de rechter om onderzoek te doen naar de gevolgen van de daad voor de samenleving, die hier niet om gevraagd heeft.

Van toen naar straks

Vroeger hadden we goede rechters en kwamen ze niet op tegen slavernij en vonden lijfstraffen of doodstraffen acceptabel. Tegenwoordig hebben we goede rechters en laten ze het slachtoffer links liggen. Laten we als samenleving doorgaan om te zorgen dat onze goede rechters het (potentiële) slachtoffer centraal stellen en daar hun vonnis op baseren. De rechter is ook maar een product van zijn tijd en deze tijd vraagt om een andere benadering van de verhouding dader-slachtoffer.

Posted on 1 Comment

“Rutte weet precies wat er is gebeurd met MH17”

Wie heeft MH17 neergehaald? Met hun duizenden uren aan onderzoek weten ze, naar eigen zeggen, meer van de ramp met het passagiersvliegtuig dan alle journalisten in binnen- en buitenland bij elkaar. En toch komen Max van der Werff en Marcel van den Berg elk tot een andere eindconclusie.   

Max van der Werff en Marcel van den Berg zijn burgerjournalisten. Ze schrijven over MH17, maar er is niemand die ze er voor betaalt. Max van der Werff verdiende tot vorig jaar de kost als bedrijfsrechercheur voor een Duitse firma. Inmiddels verkoopt hij elektrische fietsen aan Duitse bezorgdiensten voor een Nederlands bedrijf. Marcel van den Berg is zelfstandig  it-specialist. Hij adviseert zijn klanten op het gebied van cloudcomputing en servervirtualisatie. Beide heren verzorgen een blog, Max van der Werff: Kremlintroll (voorheen: 7 mei) – en Marcel van den Berg: What happened to flight MH17?

Max van der Werff toog twee maal naar Oekraïne om ter plekke onderzoek te doen. Hij spreekt en leest Russisch, maar niet goed genoeg om alles wat er op internet over MH17 verschijnt goed te kunnen doorgronden. Beide onderzoekers staan in contact met Russen en Oekraïners die ze helpen met vertalingen.

Hun namen mogen dan ontbreken in de krantenkolommen en in de nieuwsprogramma’s op radio en tv; de noeste arbeid van de twee MH17-experts wordt op waarde geschat door diverse betrokkenen die er toe doen. Zoals Tweede Kamerleden die zich met het dossier bezighouden, alsook de onderzoekers van het Joint Investigation Team (JIT), en niet in de laatste plaats de nabestaanden van de slachtoffers van die vreselijke ramp, die plaats had in Oekraïne, op 17 juli 2014, waarbij 298 inzittenden van vlucht MH17 van Malaysia Airlines om het leven kwamen, de meesten met een Nederlandse nationaliteit.

Max en Marcel kennen elkaar al zolang ze zich met MH17 bezighouden. Maar tot voor kort voornamelijk van hun blogs en Twitter. Op 11 mei van dit jaar liepen ze elkaar voor het eerst tegen het lijf op een bijeenkomst op de Vrije Universiteit in Amsterdam, gewijd aan hun favoriete thema. Novini arrangeerde een nadere kennismaking, aan de keukentafel bij ondergetekende thuis. Met als doel te achterhalen in welke richting we inmiddels moeten denken. Wie heeft MH17 neergehaald? Wat klopt er wel en wat klopt er niet van al die onderzoeken, reportages en overige publicaties die we de afgelopen drie jaar voorbij hebben zien komen? Er is sinds dag één een propagandaoorlog gaande. Daarover zijn de beide burgerjournalisten het eens. En alle partijen, van Rusland tot Oekraïne, en ook Nederland, nemen daar aan deel. Om van de media nog maar te zwijgen. Want niet alleen hebben die zich als doorgeefluik laten gebruiken voor desinformatie van overheden en andere belanghebbenden. Sommige journalisten hebben willens en wetens de zaak geflest, negeren belangrijke feiten die niet passen in hun straatje, of grijpen elk nieuwtje over MH17 aan voor propagandadoeleinden.

Max van der Werff en Marcel van den Berg scheidden op uitnodiging van Novini de zin van de onzin in het dossier MH17. Onderstaand interview is een vrijwel volledige weergave van een vier uur durend gesprek. Het is voor de leesbaarheid opgedeeld in zes hoofdstukken:

  1. Vliegtuigspotter en Kremlintrol
  2. De dader en het wapen
  3. Verkeersleiding, radars en satelliet
  4. Onderste steen Rutte, JIT en Onderzoeksraad
  5. De rol van de media, Bellingcat en Correctiv
  6. Rechtszaak en parlementaire enquête

 

1 – VLIEGTUIGSPOTTER EN KREMLINTROLL

 

Max en Marcel. Hoe is bij jullie de interesse ontstaan voor MH17?

MARCEL: Ik ben al heel lang vliegtuigspotter. Ik blogde daar al over nog voordat we internet hadden, toen je nog moest inbellen op een modem. Als er een ongeluk is met een vliegtuig, probeer ik te achterhalen wat er is gebeurd. Ik vond het bij MH17 raar dat er niet meteen een onderzoek werd gestart, ook niet nadat de lokale bevolking gemeld had dat het rampgebied veilig was. Ik ben toen in september 2014 begonnen met bloggen.
Mijn kennis van het luchtverkeersleiding en radars heeft mij goed geholpen in mijn onderzoek naar MH17.

MAX: Ik ben opgegroeid aan de rand van het IJzeren Gordijn, met een vader die bij de luchtverdediging zat in Duitsland. Zo is mijn interesse ontstaan voor de Sovjet-Unie en geopolitiek. Toen in 1999 de NAVO begon met bombarderen in voormalig Joegoslavië, maakte ik al gauw de analyse: ‘Dit is een vingeroefening om problemen te gaan creëren voor Rusland.’ Ik voorzag dat Georgië en Oekraïne zouden volgen.

MH17 is een belangrijk onderdeel van het geopolitieke conflict dat zich daar afspeelt. De ramp met MH17 had nooit plaatsgehad als Oost en West hadden gekozen voor een compromis over Oekraïne, in plaats van een confrontatie. Ik zag meteen: MH17 wordt gebruikt om Rusland te framen als onmenselijk regime dat zonder pardon andere landen binnenvalt en burgervliegtuigen neerhaalt. En naarmate het langer duurde voordat er bewijzen op tafel kwamen, groeide mijn nieuwsgierigheid.

Worden jullie in jullie onderzoek gevolgd door politici, journalisten, officiële onderzoekers en nabestaanden?

MARCEL: Ik houd niet precies bij wie mij volgt. Dat interesseert mij ook niet zo. In elk geval op Twitter Pieter Omtzigt van het CDA, en Jeroen Akkermans van RTL.

MAX: Die twee volgen mij ook op Twitter. En het ministerie van Buitenlandse Zaken.

En de nabestaanden?

MARCEL: Ik spreek af en toe met Thomas Schansman, die brieven heeft geschreven aan Poetin, Porosjenko en Kerry.

MAX: Ik heb Thomas Schansman ontmoet, Peter van der Meer, Robby Oehlers. Met Silene Fredriksz heb ik berichten uitgewisseld. Ik heb zelf nooit contact gezocht met de nabestaanden.

MARCEL: Ik ook niet. Ik heb op verzoek van Schansman een presentatie gegeven voor een clubje van nabestaanden.

Max, jij hebt bezoek gehad van Nederlandse rechercheurs van het Joint Investigation Team (JIT), dat het strafrechtelijk onderzoek leidt.

MAX: Ja, vier keer. De eerste keer kwamen ze om spullen op te halen van de Boeing, die ik had gekregen van omwonenden van de rampplek. En daarna ben ik drie keer geïnterviewd door rechercheurs van het JIT, en heb ik op verzoek data aan ze overgedragen. Het bleek dat ze mijn blog en dat van Marcel goed hadden gelezen. En ze stelden supergedetailleerde vragen.

Marcel, ben jij nog in gesprek geweest met de Onderzoeksraad voor Veiligheid of het JIT?

MARCEL: Met de Onderzoeksraad voor Veiligheid heb ik wel even in contact gestaan. Maar dat kwam neer op eenrichtingsverkeer. Als ik vragen stelde, dan luidde het standaard-antwoord: ‘Als het niet in het rapport staat, kunnen we er niks over zeggen.’ Ze hebben in het rapport wel geciteerd uit een pagina op mijn website.

Zouden we kunnen stellen dat jullie samen meer verstand hebben van MH17 dan alle journalisten in binnen- en buitenland bij elkaar?

MAX: Apart ook wel.

MARCEL: Zeker ja.

MAX: Marcel heeft meer gevoel voor technische zaken zoals radarinformatie. Dat is voor mij een blinde vlek.
En zijn blog is fantastisch. Het is gewoon hét dossier MH17.

MARCEL: Ik ben geen radarexpert, maar ik ken er wel één, die ik soms raadpleeg. Max is in het rampgebied geweest, en heeft met mensen gesproken daar. Dat mis ik dan weer.

Max, jij hebt jouw blog Kremlintroll gedoopt. Waarom?

MAX: Dat was vanwege Steven Derix van het NRC. Die heeft mij voor kremlintrol uitgemaakt.

Dus je dacht: Dan gebruik ik het voortaan als geuzennaam?

MAX: Zoiets. Ik heb er op mijn blog een artikel aan gewijd, ‘Why I’m a Troll.’

 

2 – DE DADER EN HET WAPEN 

 

Er zijn twee officiële onderzoeken ingesteld naar MH17. De ene, van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (Dutch Safety Board), naar de oorzaak van de crash, is afgerond. De belangrijkste conclusies hiervan zijn: MH17 is geraakt door een BUK-raket, en Oekraïne had het luchtruim moeten sluiten.

Het tweede onderzoek, het strafrechtelijke, van het Joint Investigation Team (JIT), met het doel de daders op te sporen, loopt nog. De voorlopige conclusies zijn: Het was een BUK, gelanceerd vanuit rebellengebied, en de installatie die hiervoor gebruikt is, was afkomstig uit Rusland – en is, na de ramp, terug naar Rusland vervoerd.

Max en Marcel, wie zijn volgens jullie verantwoordelijk voor het neerhalen van MH17?

MARCEL: Ik ben er 100 procent van overtuigd dat iemand uit het Russische leger op de knop heeft gedrukt.  Maar Oekraïne heeft er aan mee geholpen door het luchtruim niet te sluiten. Een paar dagen voor de ramp was er nog een Antonov transportvliegtuig neergeschoten op 6500 meter hoogte. En ook waren er helikopters neergehaald.

Daarnaast is Malaysia Airlines zo naïef geweest om boven het gebied te gaan vliegen zonder te verifiëren of het nog wel veilig was. Of de Nederlandse staat ook nog iets te verwijten valt, weet ik niet. Er waren luchtvaartmaatschappijen die gestopt waren over het gebied te vliegen, misschien omdat ze indirect waren gewaarschuwd door inlichtingendiensten.

MAX: Er hadden geen verkeersvliegtuigen meer boven het gebied mogen vliegen. Dat kun je Oekraïne verwijten.  Maar dat het wapen uit Rusland kwam, daarvan heb ik het bewijs niet gezien. Niet van het JIT, van niemand niet. Het zou heel goed kunnen, maar voor mij staat dat nog open.

Ik praat straks graag verder over jullie verschil van mening over de vraag welk wapen er is gebruikt en wie er op de knop heeft gedrukt. Maar er kunnen twee dingen zijn gebeurd: het was per ongeluk, of het was expres. Als het expres was, dan is de vraag: qui bono? Is er een partij die geprofiteerd heeft van de ramp? 

MARCEL: Ik zie geen motief. Ik kan wel iets verzinnen, maar dan ga je in complotten denken. Daar houd ik mij niet mee bezig.

MAX: Het is hoogstwaarschijnlijk een ongeluk geweest. Maar als MH17 uit de lucht is gehaald om een ander de schuld te geven, dan moet dat Oekraïne zijn geweest, of een onderdeel van het privéleger van Igor Kolomoisky, de Oekraïense oligarch. Maar dat is een hypothese. Er zijn geen bewijzen voor. Valentin Nalyvaichenko, het voormalige hoofd van de Oekraïense geheime dienst, SBU, heeft beweerd dat het opzet was. De Russen zouden van plan zijn geweest een eigen Aeroflot-toestel neer te halen, want dan konden ze de Oekraïeners de schuld geven, zodat Poetin een rechtvaardiging had om Oekraïne binnen te vallen. Maar de Russen waren zo dom het verkeerde vliegtuig te raken.

Dit verhaal van Nalyvaichenko is zo exotisch, dat ik er erg om moet lachen. Die Nalyvaichenko wordt overigens verdacht van betrokkenheid bij de diefstal van de schilderijen uit het Westfries Museum in Hoorn. En de SBU, waar hij leiding aan gaf, martelt mensen. Met dat soort mensen en partijen doet Nederland dus zaken.

Jullie geloven niet dat het opzet kan zijn geweest?

MARCEL: Mij lijkt dat uitgesloten.

MAX: Mij niet. 

Als MH17 per ongeluk is neergehaald, zou het dan kunnen dat Oekraïne op de knop heeft gedrukt? De theorie is geopperd dat de Oekraïners geprobeerd hebben het regeringsvliegtuig van Poetin neer te halen. Dat zou kort daarvoor boven hetzelfde gebied hebben gevlogen.

MARCEL: Dat slaat echt nergens op, want dat toestel is er helemaal niet geweest. Ik heb een screendump van Flightradar. En daarop zie je: Het vliegtuig heeft op dat moment wel gevlogen, maar het is over Warschau gegaan. Zelfs Russia Today, RT, heeft aangegeven dat Poetin al maanden niet meer over Oekraïne had gevlogen.

MAX: Dat verhaal ligt net iets genuanceerder. Poetin kwam die dag uit Brazilië, van een conferentie van de BRICS-landen, en hij zou doorvliegen naar een conferentie in Rostov, in het zuiden van Rusland. Zijn vliegtuig en MH17 hebben elkaar gekruist, ter hoogte van Warschau, met een half uur verschil. Maar in plaats van via Warschau naar Rostov te vliegen, over Oekraïne, zoals het plan was, besloot Poetin af te zien van de conferentie in Rostov en direct via Warschau door te vliegen naar Moskou.

MARCEL: Ik vind het zonde van de tijd om aandacht te besteden aan dat soort verhalen. MH17 was een Boeing 777. Die ziet er heel anders uit dan het toestel van Poetin, een Ilyushin 96. Het kleurenschema is totaal anders, de 777 heeft twee motoren, de Ilyushin vier motoren.

MAX: In 1983 werd in de Sovjet-Unie een Kal 007 van Korean Airlines neergehaald door een Soechoj omdat de piloot dacht: ‘Het is een spionagetoestel.’ Want die Kal leek er heel veel op.

Dus ik kan mij voorstellen dat een gevechtspiloot die op 10 kilometer van het toestel van Poetin vliegt, met het doel dat toestel te raken, zich kan vergissen. Evengoed vind ik het een onwaarschijnlijk verhaal. De daders zouden wel tijdig getipt zijn dat het toestel van Poetin een andere route nam. 

Als de separatisten het hebben gedaan, wat dan te denken van de theorie dat ze schoten op Oekraïense gevechtsvliegtuigen die MH17 als schild gebruikten?

MARCEL: Ook dat lijkt me uitgesloten. Straaljagers [SU 25’s, EvdB]  vliegen niet zo hoog als passagiersvliegtuigen.

Maar veel mensen zeggen wel jets te hebben gezien vlak voordat MH17 neerkwam.

MARCEL: Ik twijfel er niet aan dat die er geweest zijn. Er zijn inderdaad veel ooggetuigen die daarvan spreken.

MAX: Een maand voordat MH17 werd neergehaald, meldde Elena Kolenkina, de weduwe van rebellenleider Motorola, dat een Oekraïens gevechtsvliegtuig zich verborg achter een passagierstoestel. Volgens haar was dat met de bedoeling  dat de rebellen per ongeluk het passagierstoestelstel zouden raken, zodat ze zwart gemaakt konden worden.

Ik heb getuigen gesproken die Soechoj 25’s hebben gezien. Maar dat zijn jets die gronddoelen bestoken, een soort anti-tankwapens. Die vliegen sowieso heel laag. Want als je hoger vliegt, dan kom je binnen het bereik van de radar en de luchtafweer.

Maar die theorie van dat schild is zo gek niet. Want stel: er zijn geen civiele vliegtuigen. Degenen die vliegtuigen neerhalen, hoeven daar dan geen rekening mee te houden. Want die weten: Alles wat vliegt is militair. Er ontstaat dus een onzekerheidsfactor als die civiele vliegtuigen er wél vliegen, want de gasten die vliegtuigen neerhalen moeten dan nadenken: ‘Is het civiel of is het militair? Als we twijfelen, laten we dan maar niet schieten.’ In die zin heeft Oekraïne die passagiersvliegtuigen als  schild gebruikt. Ze hebben er bewust voor gekozen het luchtruim niet te sluiten.

MARCEL: Ja, dat denk ik ook. Ze hebben het luchtruim opengelaten, niet met de bedoeling een fysiek schild te creëren voor straaljagers die er omheen vlogen. Maar wel om ervoor te zorgen dat lui met dat soort wapens dachten: ‘Ik moet wel oppassen, want straks raak ik een passagierstoestel.’

Het kan zijn dat er een Ilyushin 76 of een Antonov, een transportvliegtuig, in de buurt heeft gevlogen van MH17. Dat sluit ik niet uit. Het was een feit dat er Oekraïense troepen zaten ingesloten tussen de grens met Rusland en het gebied in Donbas dat werd bezet door separatisten. Twee dagen voor de ramp met MH17 was er een dramatisch telefoongesprek van een soldaat met een Oekraïens tv-station die zei: ‘We zitten hier vast. We hebben geen eten en drinken meer. We worden van alle kanten bestookt. En ze komen ons niet helpen.’ Het kan best een overweging zijn geweest voor Oekraïne om een transportvliegtuig die kant op te sturen, om bevoorrading te droppen.

Dan zeggen weliswaar alle partijen: Er stond niks op de radar.  Maar als er wel iets op de radar stond, dan hebben zowel Oekraïne als Rusland er baat bij dit voor zich te houden. Want het kan dan voor beide partijen een alibi zijn geweest om te schieten.

Het kan dus zijn dat een Ilyushin of Antonov MH17 heeft gebruikt als schild. Zo van: als wij meevliegen met een passagierstoestel dan gaan ze niet op ons schieten.

MAX: Oekraïne had nog twee andere motieven om het luchtruim open te houden. Allereerst: de overvliegrechten bedroegen een paar duizend euro per toestel. Ten tweede: gewoon niet willen toegeven dat ze de controle kwijt waren over het luchtruim. Het zou een afgang zijn geweest.

Het JIT heeft de mogelijkheid onderzocht dat MH17 is neergehaald door een ander vliegtuig. Dat sluiten ze inmiddels uit. Jullie ook?

MARCEL: Voor mij 100 procent. De schade aan het toestel kan niet zijn aangericht door iets anders dan een BUK-raket. Als het een ander vliegtuig is geweest, dan zou het een air-to-air raket moeten zijn geweest. Bijna al dat soort raketten hebben rods, een soort metalen strips als kogels. Die hebben een duidelijke vingerafdruk, ze leiden tot een bepaald type gaten, die op MH17 niet zijn aangetroffen.
Het JIT heeft ook onderdelen van een BUK-raket aangetroffen. Dan kun je er aan twijfelen of die er zijn neergelegd. Maar ze hebben onderzoek gedaan naar de verf die op de romp werd gevonden, en die kwam overeen met de verf op de gevonden BUK-deeltjes.

MAX: Ik wil het niet helemaal uitsluiten dat MH17 is neergehaald door een ander toestel. Met wat fantasie kun je zo’n situatie schetsen. Maar er is geen enkele serieuze partij die zo’n scenario verdedigt.

Er was snel na de ramp een Canadese onderzoeker van OVSE ter plekke. Die meende gaten te hebben gezien in de buitenkant van de cockpit die afkomstig leken van een boordkanon.

MAX: Michael Bociurkiw sprak voor zijn beurt. Ik denk dat hij door de OVSE is teruggefloten.

MARCEL: Iedere leek zou in eerste instantie zeggen dat die gaten in de cockpit door iets als een machinegeweer kan zijn veroorzaakt. Wie kent er nu een BUK raket en het type schade dat het veroorzaakt?

MARCEL: Het Russische ministerie van Defensie heeft vorig jaar keihard gezegd: Er waren geen vliegtuigen in de buurt die verantwoordelijk konden zijn voor de vernietiging van MH17.

MAX: Dat was een opmerkelijke persconferentie van het ministerie. Want niet alleen waren er op de vertoonde beelden geen vliegtuigen te zien, maar ook geen raket. Dit terwijl de Russen op de persconferentie van 21 juli 2014 nog radarbeelden hadden vertoond met iets wat leek op een SU-25. Dan heb je dus gewoon een zwak verhaal. Je spreekt dan jezelf tegen. Dat pleit gewoon heel erg tegen ze. Het informatiemanagement van de Russen, als ik het vriendelijk zeg, is gewoon waardeloos.

Welke deeltjes zijn er aangetroffen in de stoffelijk overschotten van de piloten?

MARCEL: Het JIT en de Onderzoekraad hebben het over twee vlindervormige deeltjes in het lichaam van één van de piloten. En vlindervormig is uniek voor de BUK-raket.

Tweede Kamerlid Pieter Omtzigt van het CDA zei daar eerder dit jaar iets opmerkelijks over: Dat de Onderzoeksraad in het autopsierapport het stoffelijk overschot van de piloot verwisseld had met dat van de reservepiloot.

MAX: Dat is wel een spectaculaire fout. Je hebt in een vliegtuig een piloot, een co-piloot en je hebt een reserve-crew. Op de helft van de vlucht gaat die andere piloot in de cockpit, met die andere co-piloot.  Dus het is wel heel belangrijk: die piloot en co-piloot zaten allebei in de cockpit, maar de reserve-piloot en de reserve-co-piloot niet. Dus als jij dan autopsie doet op de reserve-piloot, die niet in de cockpit zat, dan kun je niks gevonden hebben.

Waarom niet?

MAX: Er zijn alleen in de cockpit BUK-deeltjes gevonden. Niet in de rest van het vliegtuig.

Klopt dat Marcel?

MARCEL: Ja, de passagiers hadden geen fragmenten.

MAX: Zelfs niet de passagiers in de eerste klas, voorin.

Max, jij sluit niet uit dat MH17 is neergehaald door een ander vliegtuig, maar je neigt wel naar het scenario van de BUK?

MAX: Het scenario van de straaljagers heb ik nooit verdedigd. Het is altijd een optie geweest. Ook voor het JIT. Maar waarschijnlijk was het een BUK. Hoewel ik het opmerkelijk vind dat het JIT nog steeds geen uitsluitsel heeft gegeven over het type BUK dat gebruikt zou zijn. Ze hadden vorig jaar beloofd het exacte wapen te noemen. Ze hebben gezegd dat het een BUK was van de BUK 9M38 serie. Maar daar zijn er twee verschillende van: de 9M38 met de 9N314 gevechtskop – en die met de vlindertjes, de 9M38M1 met de 9N314M gevechtskop.

Is het type BUK dat gebruikt is zo belangrijk om te weten wie het gedaan heeft?

MAX: Dat is heel belangrijk. Als de vlindertjes die ze gevonden hebben echt zijn, dan kun je de 9M38 uitsluiten, want daar zitten geen vlindertjes in. Dan kun je gewoon zeggen: ‘Het was de 9M38M1.’

MARCEL: De vlinderloze 9M38 wordt niet meer gebruikt door Rusland. Alleen Oekraïne gebruikt die nog. Dan sluiten ze Oekraïne als dader dus nog niet uit.

MAX: De 9M38 is een oud type, en de Russen zeggen daarover, dat ze die nog wel hebben, maar ze niet meer gebruiken. En ze zeggen ook dat ze de Oekraïners hebben gewaarschuwd dat ze over datum zijn. Oekraïne is nooit bij Almaz-Altey, de Russische producent van de BUK, geweest voor een upgrade. De Oekraïners hebben zelf hun BUKS gemoderniseerd, via Ukroboronprom.

MAX: Ik vind dat wel superbelangrijk.

MARCEL: Ik ook.

MAX: Niet alleen heeft het JIT het exacte wapen niet bekend gemaakt. Ook de exacte coördinaten van de lanceerplek hebben ze niet genoemd. Maar sowieso is het onbenoemd laten van het exacte wapen voor mij een indicatie dat dat het wapen niet was. Kun je dat volgen, die logica?

MARCEL: Nee. 

MAX: Ze laten dus de mogelijkheid open dat het de 9M38 was, zonder vlinderstukjes.
Ze zeggen: ‘We hebben vlinderstukjes gevonden, dat staat vast.’ Maar ze zeggen niet: ‘Het enige wapen dat vlinderstukjes heeft, is het dus geweest.’ Dat vind ik raar. Of je vertrouwt dan je eigen bewijs niet, of je hebt een andere reden om het type wapen niet bekend te maken. Welke redenen kunnen dat zijn? In elk geval niet dat je de daders er mee in de kaart speelt. Dat is bewust iets vaag houden, wat bekend moet zijn.

Wat denk jij, Marcel, waarom hebben ze het niet bekend gemaakt?

MARCEL: Ik weet het niet. Je kunt er alleen over speculeren. Misschien was het een raket van een BUK  die de separatisten hadden buitgemaakt op het Oekraïense leger.

MAX: Dat is wat de Bundesnachrichtendienst (BND) beweert. Daar zijn geen bewijzen voor geleverd, maar het is wel een officiële publicatie.

MARCEL: Maar stel je voor dat het een Buk was geweest die de separatisten hadden gestolen. En dat het JIT dan bekend had gemaakt dat het toestel geraakt was door een type raket dat alleen door Oekraïne werd gebruikt. Dan had je daarover gezeur gekregen in de pers, van journalisten die concludeerden dat de Oekraïners hadden geschoten. Dat kan een reden zijn dat het JIT gezwegen heeft?

MAX: Almaz-Antey heeft een experiment gedaan met een BUK 9M38M1. Ze hebben die BUK gedetoneerd op een toestel dat aan de grond stond. Dat toestel stond vervolgens bol van de vlindervormige fragmenten. Waarom was dat bij MH17 niet zo? Daar kan misschien een goede verklaring voor zijn. Maar waarom wordt daar niet over gepraat? Het is wel een relevante vraag.

Hoe verklaar jij dat Marcel?

MARCEL: Ik heb contact gehad met een anonieme persoon die heel veel weet van de BUK. Hij vertelde mij dat op het moment van de explosie de druk op de fragmenten in de kop zo groot is, dat ze, als ze de kop verlaten, al zo vervormd zijn, dat ze hun vlindervorm deels hebben verloren.

Ik sluit dat niet uit, al moet je natuurlijk oppassen met anonieme bronnen. Die kunnen een verborgen agenda hebben. Van deze persoon had ik het vermoeden had hij pro-Kiev was. Maar ik sluit ook niet uit dat Almaz-Antey met een of ander apparaat even wat vlindervormpjes in het toestel heeft aangebracht. Ik vertrouw de Russen wat dat betreft ook voor geen cent.

Het wrak heeft er heel lang gelegen. Daar kan ook van alles mee gebeurd zijn.

MARCEL: Het lijkt me sterk dat dat gebeurd is. Om het te kunnen bewerken zouden ze het eerst moeten hebben weggehaald. Ze kunnen wel fragmenten hebben weggehaald. Dat kan.
Delen van het cockpitdak en van de businessclass zijn nooit teruggevonden. Die stukken voer je niet zomaar even af in de kofferbak van je auto.

MAX: Er zijn lichamen in koeltreinen van Torez naar Charkov gegaan. Daar kan onderweg ook nog van alles mee gebeurd zijn.

Marcel, voor jou is zeker dat MH17 is neergehaald met een BUK-installatie door Rusland geleverd, vanuit een door separatisten gecontroleerd gebied?

MARCEL: Het is voor mij niet zeker dat de BUK Telar op de foto’s en video’s die gemaakt zijn in Rusland en Oost-Oekraïne, op weg naar de lanceerplek, daadwerkelijk heeft geschoten, want het bewijs daarvoor is er gewoon niet. Maar we hebben wel twee foto’s van de rookpluim van de gelanceerde BUK. Er is ook een aantal mensen dat heeft getuigd dat ze een raket hebben zien vliegen. Ik heb geen aannemelijk verhaal gehoord dat er vanaf een andere plek een BUK is gelanceerd. Daar zijn nul komma nul aanwijzingen voor. Er zijn geen foto’s, er zijn geen getuigen, er is niks.
Ik heb gekeken naar dat plaatsje, Zaroshchenske….

MAX: Daar is zeker geen raket afgeschoten. Want ik heb daar met zoveel mensen gesproken, en niemand heeft iets gezien.

MARCEL: Dat is wel wat de Russen zeggen.

MAX: De Russen zeggen: Daar stond een BUK-unit van het Oekraïense leger. Ze hebben nooit gezegd: ‘Die hebben vanaf dat punt geschoten.’ Zie de persconferentie van 21 juli 2014.

Max, voor jou staat niet vast dat er een BUK-raket is afgeschoten vanuit door rebellen gecontroleerd gebied?

MAX: Ik ben ervan overtuigd dat de lanceerlocatie van het JIT niet klopt. Er wordt gezegd: Er zijn getuigen die het hebben gezien. Maar dat zijn ofwel anonieme getuigen, of niet-anonieme. De niet-anonieme heb ik zelf gesproken, en die vertellen gewoon onzin. Eén persoon die ik sprak heeft wel vier verschillende verhalen verteld, tegen RT, Radio Free Europe, The Daily Telegraph en tegen mij.

Maar hoe gaat het met journalisten die daar komen? Hier heb je een krat bier, een fles wodka en honderd dollar. Je moet even zus en zo vertellen.  Mensen doen dat. Ik chargeer, maar ik twijfel er niet aan dat dat soort dingen gebeuren.

Er zijn ook getuigen opgevoerd waarvan ik overtuigd ben dat ze compleet uit de duim zijn gezogen.
En wat ik niet begrijp: Journalisten schrijven steeds dat getuigen anoniem willen blijven omdat ze als de dood zijn voor represailles. Is het dan niet heel erg raar dat ze een buitenlandse journalist wel te woord staan en helemaal vertrouwen?

 

3 – VERKEERSLEIDING, RADARS EN SATELLIETGEGEVENS

 

Wat weten we inmiddels over de route die MH17 heeft afgelegd? Er gaan wilde verhalen dat MH17 is omgeleid door de Oekraïense luchtverkeersleiding.

MARCEL: Het vliegtuig is van koers veranderd, maar dat was een besluit van de piloot, vanwege de weersomstandigheden. De verkeersleiding van Oekraïne heeft het vliegtuig ook niet laten dalen, zoals wel beweerd is in de eerste dagen na het ongeluk. Dat is allemaal complete onzin. Of laat ik het zo zeggen: Het blijkt nergens uit.

Wat is er bekend over de rol van de Russische en Oekraïense luchtverkeersleiding?

MARCEL: Het JIT heeft gezegd dat ze hebben gesproken met mensen van de Oekraïense verkeersleiding. Ik vind dat eerlijk gezegd niet zo interessant. Dat valt voor mij een beetje in de categorie van mensen die op internet interessant doen over de gesprekken uit de cockpit-voicerecorder die niet zijn vrijgegeven. Het transcript van de gesprekken van de piloot met de verkeersleiding staat gewoon in het rapport van de Onderzoeksraad. En ja, de audio is niet beschikbaar. Maar dat wordt bijna bij geen enkel onderzoek geopenbaard.

De tweets over MH17 van Carlos, de Spaanse verkeersleider in Kiev, bleken achteraf een broodje aap te zijn geweest?

MARCEL: Kiev zei dat er bij hun geen Spaanse verkeersleider Carlos bekend was. Ik heb gekeken naar de tweets van die Carlos. Uit de timestamps bleek dat die waren gemaakt twee uur nadat het toestel was neergeschoten.

MAX: Die Carlos is verdwenen, en niemand weet wie hij is.

MARCEL: Ik zie het als de eerste propaganda vanuit Rusland.

Er is ook contact geweest met de Russische verkeersleiding?

MARCEL: Die hebben nooit met MH17 gesproken.

MAX: Er is contact geweest tussen de Russische verkeersleiding in Rostov en de Oekraïense verkeersleiding in Dnjepropetrovsk over de overname van het toestel.

MARCEL: De Russen zeiden daarbij: We laten MH17 even afwijken van zijn vluchtplan, een omweggetje maken, vanwege conflicterend verkeer boven Russisch gebied. En dat staat gewoon in het rapport van de Onderzoeksraad. Daar is niks spannends aan. Wat zou er voor spannends aan kunnen zijn? Dat de piloot heeft gegild: ‘Ik zie een raket!’ Ik dacht het niet. Die sloeg in voordat die piloot er erg in had.

MAX: De getuige die ik sprak in Petropavlivka zei dat hij heel duidelijk zicht had op het moment van de ramp en dat hij nog nooit een vliegtuig had gezien dat zo noordelijk vloog. Volgens hem zou MH17 zich ver buiten de normale corridor hebben bevonden. Ik kan dat niet plaatsen. Er is maar 5 kilometer afgeweken van het officiële vluchtplan, maar wel langs dezelfde lijn.

MARCEL: Hij was bijna weer terug op het middelste gedeelte van de airway toen hij werd geraakt.  Zo’n airway is tien kilometer breed, misschien iets minder.

Het verhaal van de getuige van Max kan niet waar zijn?

MARCEL: Nee. Je kunt het op Flightradar zien, en ook op de beelden die de Russen hebben vrijgegeven, dat het toestel vloog in de airway waar hij zou moeten vliegen.
Het probleem met getuigenverklaringen is dat er bijna altijd wel iets aan mankeert.

MAX: Ik heb in mijn werk wel meegemaakt dat ik drie keer dezelfde persoon interviewde, en dat die drie keer iets anders zei.

John Kerry, de voormalige minister van Buitenlandse Zaken van de VS, verklaarde een maand na de ramp dat de VS beschikten over satellietbeelden waarop precies te zien was waar de BUK werd gelanceerd, welke baan deze afgelegde en waar de raket MH17 geraakt heeft. Later bleek dit net even iets anders te liggen. Zijn we uiteindelijk iets opgeschoten met die beelden waarvan zo hoog werd opgegeven?

MAX: Dat is niet bekend. Hoofdofficier Fred Westerbeke van het JIT zegt dat twee mensen van de Nederlandse overheid alles hebben mogen zien van de Amerikanen wat eventueel relevant kan zijn voor het onderzoek. Niet specifiek satelliet- of radardata. Alles.

Zijn de VS de enigen die over satellietgegevens beschikken die relevant zijn voor MH17?

MARCEL: De Amerikanen zijn waarschijnlijk de enigen die beschikken over een infrarood-systeem dat de warmte van een raketlancering en de uitstoot van een raket kan detecteren. Het is een systeem dat is ontwikkeld tijdens de Koude Oorlog om tijdig te waarschuwen voor een aanval met kernraketten. Het systeem is daarna verder ontwikkeld, en kan hoogstwaarschijnlijk ook een BUK detecteren.

Er is veel te doen geweest over de radargegevens en satellietgegevens. Wat hebben we nu inmiddels wel en wat niet?

MARCEL: Dat weten we niet, omdat het JIT niet alles vertelt. Wel is zeker dat we geen primaire radarbeelden hebben van de civiele luchtverkeersleiding in Oekraïne, want de ene radar was in onderhoud, en de andere, die zicht had op dat gebied, was vernietigd, door wie weten we niet. En wat het JIT vorig jaar verteld heeft in de persconferentie was dat Oekraïne op de dag van de ramp nog wel een mobiel radarstation in gebruik had, maar dat die niet volledig operationeel was, omdat er software op werd getest. Het JIT heeft niet verteld of daar iets op te zien is geweest, en zo ja, wat dan.

Is het niet raar dat Oekraïne een primair radarstation in onderhoud had, terwijl er geen ander station was dat het kon overnemen?

MARCEL: Natuurlijk is dat raar.

MAX: Je brengt op 8 juli je luchtverdediging in opperste staat van paraatheid omdat er een Russische invasie imminent is. Constant zijn er Russische toestellen die het Oekraïense luchtruim schenden. Er worden Oekraïense toestellen neergeschoten. En dan zijn op 17 juli al jouw radars in onderhoud, want de Oekraïense luchtmacht vloog die dag zogenaamd niet.

MARCEL: En dan plegen ze het onderhoud ook niet ’s avonds, als het minder druk is in de lucht, maar overdag, en dan zijn ze er ook nog de hele dag mee bezig.

MAX: Dat de Oekraïense luchtmacht niet vloog is aantoonbaar onjuist. Zoals we net al vaststelden: talloze ooggetuigen hebben jets gezien.

MARCEL: Oekraïne zei: ‘Onze luchtmacht stond aan de grond, want de weersomstandigheden waren niet optimaal.’ Dat is ook aantoonbaar onjuist. Het was prachtig weer ’s ochtends.

En de Russische radarbeelden? Hebben we die inmiddels allemaal?

MARCEL: De eerste beelden die de Russen vrijgaven waren van de secundaire radar, en van de gecombineerde secundaire en primaire radar. Dat zijn de beelden die normaal gebruikt worden door de verkeersleiding. Die zijn gefilterd, want de verkeersleiding hoeft niet alles te zien.
Maar de ruwe radarbeelden zijn wel belangrijk voor het onderzoek naar de ramp, omdat die alles weergeven. Als er een raket is afgeschoten, dan zou je die daarop moeten kunnen zien.
Een paar dagen voor de JIT-presentatie van vorig jaar hebben de Russen ook de ruwe beelden vrijgegeven van de primaire radar. We weten niet wat er op staat. Het JIT heeft alleen wat screendumps vrijgegeven.

Het JIT uitte zich ontevreden over die ruwe beelden. Ze zeiden: We  kunnen ze niet ‘ontcijferen’. 

MARCEL: Het JIT zei ook: ‘Rusland levert iets aan wat niet volgens de regels is van de International Civil Aviation Organization (ICAO). Maar dat is klinkklare onzin. Het ICAO schrijft nergens voor dat staten ruwe radarbeelden moeten bewaren in het Asterix-formaat.

Het JIT had gevraagd om ruwe beelden in Asterix-formaat?

MARCEL: Ja.

MAX: Maar dat is al een bewerking.

MARCEL: Dat is nog steeds ruw, maar in een transportabel formaat. Asterix is een soort Esperanto voor radarstations.

MAX: Wat de Russen zeggen is dat je met Asterix al 80 procent van de oorspronkelijke data kwijt bent.

MARCEL: Ze zeggen het anders, dacht ik. Ze zeggen: ‘Wij hebben geen Asterix, wij hebben een ander formaat om ruwe radardata op te slaan, en als we dat zouden converteren naar Asterix dan krijg je verlies. Dus wat wij hebben aangeleverd is wat jullie hebben gevraagd: ruwe, onbewerkte radardata. Dat jullie dat formaat niet snappen, daar kunnen wij niks aan doen.’

MAX: Dat is dan toch volledig terecht van de Russen ze de data zo hebben aangeleverd?

MARCEL: Dat is terecht. Het is propaganda van het JIT daar publiekelijk over te klagen.

Het blijft wel raar dat Rusland zo laat is gekomen met de ruwe radarbeelden. Waarom is dat gebeurd?

MARCEL: Ik zie dat ook als propaganda.

Met welk doel?

MAX: Het is wel duidelijk wat de motivatie van Rusland is om het spelletje zo te spelen. Rusland wil geen gasten in de kaart spelen die erop uit zijn Rusland te naaien. De Russen denken bij zichzelf: ‘Wij vertellen ze niet alles wat wij weten.’ Maar dat kunnen ze natuurlijk niet hardop zeggen, want ze hebben in de VN-resolutie aangegeven dat ze volledig aan het onderzoek meewerken.

Alle partijen houden informatie verborgen. Dat kan zijn omdat ze geheim willen houden waar ze technisch toe in staat zijn, of, in het geval van het JIT, de daders niet in de kaart te spelen. Het kan ook zijn om iemand in de val te laten lopen. Want stel bijvoorbeeld dat de Amerikanen iets over de Russen weten waarvan de Russen niet weten dat de Amerikanen het weten. Dan kan het zijn dat de Russen denken: ‘Dat weten ze dus niet. Dus dan kunnen we dat en dat gaan claimen.’ Dan kan het gebeuren dat de Amerikanen later zeggen: ‘Hier zijn die bewijzen waarvan jullie zeggen dat ze niet bestaan.’

Zijn er meer detectiesystemen actief die iets zouden hebben kunnen opgepikt van MH17?

MARCEL: Er vloog een Duitse AWACS langs de Roemeens-Oekraïense grens. De Onderzoeksraad heeft de NAVO gevraagd of die interessante informatie had opgepikt, en het antwoord was ‘nee’.

Dat was de enige AWACS die iets zou kunnen hebben gezien?

MAX: Er was ook een NAVO-oefening op de Zwarte Zee gaande. De Russen kunnen ook nog beelden hebben van hun eigen AWACS. Ze weten allemaal meer dan wij.

MARCEL: Het is oorlog. Er waren tal van mobiele radarstations actief.

Zouden niet alle betrokken partijen het inmiddels weten?

MARCEL: Ja natuurlijk, er zijn er een paar honderd die het weten. In elk geval het bataljon dat de BUK heeft geleverd. Dan heb je het al gauw over 50 man.

MAX: Ik denk niet dat Nederland het weet.

MARCEL: Jawel hoor. Rutte, weet precies wat er is gebeurd.

Waarom denk je dat?

MARCEL: Het zou mij verbazen als hij het niet weet. Die krijgt heel wat meer ingefluisterd dan wat wij weten. Na drie jaar weten wij niet veel meer dan een paar uur na de ramp.

 

4 – ONDERSTE STEEN RUTTE, JIT en ONDERZOEKSRAAD

 

Mark Rutte beloofde de onderste steen boven te halen. Dat lijkt hem nog niet te zijn gelukt. Hebben jullie de indruk dat het kabinet zijn best heeft gedaan?

MAX: Nee.

MARCEL: Totaal niet. Ik denk dat Rutte de boel zit te rekken. Hij houdt de nabestaanden voor de gek, en is totaal niet geïnteresseerd in de waarheid. Ik houd op mijn website een lijst bij met dingen bij die er op duiden dat de Nederlandse overheid de onderste steen helemaal niet boven wil halen. Ik heb inmiddels 89 indicaties geteld.
Het probleem is: Rutte wil niet dat er een vingerafdruk van de Nederlandse overheid op het onderzoek komt te zitten. Dat is omdat hij wil voorkomen dat later bij een rechtszaak een partij zegt: ‘Nederland heeft het onderzoek beïnvloed.’

MAX: Formeel moet er een onafhankelijk onderzoek komen, zoals het ook in een VN-resolutie staat. Als Rutte dan zegt: ‘We publiceren iedere maand een voortgangsreportage, want we vinden dit en dat’, dan gaat de Nederlandse politiek het onderzoek sturen. Dat kan natuurlijk niet.

MARCEL: Die voorzichtigheid zie je bijvoorbeeld als Rutte zegt: ‘Als het Openbaar Ministerie mij vraagt of ik Rusland of Oekraïne wil bellen om radarbeelden op te vragen, dan doe ik dat, maar ik ga het niet zelf doen.’ Dus er moet een oproep komen vanuit het Openbaar Ministerie ‘Help mij regering, want we komen er niet uit’, en dan doet Rutte wat. Maar hij doet het niet pro-actief.

MAX: Die argumentatie op zich klopt wel.

MARCEL: Ik geloof best dat Rutte geraakt is, persoonlijk, net als iedereen, door de ramp met MH17. Maar als minister-president moet hij ook een geopolitieke afweging maken. En geopolitiek gezien heeft hij er geen belang bij de onderste steen boven te krijgen. Met Oekraïne is wel duidelijk hoe de belangen liggen. We zijn voor Jan met de korte achternaam naar de stembus gegaan, om onze stem te laten horen over het associatieakkoord met Oekraïne. Maar ook Rusland is voor Nederland van belang, alleen al vanwege de levering van gas. Dus ik denk niet dat Rutte het lef heeft de onderste steen echt boven te krijgen.

MAX: Nederland is ook een NAVO-land. De huidige regering van Oekraïne flirt met de NAVO om lid te mogen worden. En dus stel: Het was een Oekraïense fuck up, en geen Russische. Het zou dramatisch zijn voor de NAVO als dat uitkwam.

MARCEL: Het was sowieso een Oekraïense fuck up in die zin dat het luchtruim niet gesloten was. Er zijn dus twee schuldige partijen. Je kunt er dan nog over discussiëren wie er het meest schuldig is, degene die er op de knop heeft gedrukt waarschijnlijk, maar sowieso is Oekraïne schuldig.

MAX: Het JIT heeft Rusland nog steeds niet aangewezen als schuldige. Wat eigenlijk best spectaculair is na ruim duizend dagen van onderzoek.

MARCEL: Dat is niet waar, want het JIT kan alleen individuen aanklagen, geen landen.

MAX: Dat is zo, maar als het waar is dat het wapen geleverd is door Rusland, en het een Russische bemanning is die MH17 heeft neergehaald, dan kan het JIT dat toch tegen Rutte zeggen? En dan kan Rutte zeggen tegen Poetin: ‘We willen dat jullie uitzoeken wie er op de knop heeft gedrukt.  Jullie zijn verantwoordelijk. Zorg maar dat die vent naar het Internationaal Strafhof in Den Haag komt.’

MARCEL: Uit de presentatie van het JIT in september vorig jaar kun je al concluderen dat Rusland als staat verantwoordelijk is voor het leveren van die BUK. De raket die MH17 heeft neergehaald kwam uit Rusland, en de installatie waarmee de raket werd afgevuurd, is terug gebracht naar Rusland.

Wat vinden jullie van de opzet van de onderzoeken van de Onderzoeksraad en het JIT? Joost Niemöller stelde in zijn boek De Doofpotdeal dat deze niet deugen, omdat Oekraïne niet als verdachte wordt beschouwd. In plaats daarvan zijn er deals gesloten met Oekraïne en maakt Oekraïne in het geval van het JIT zelfs deel uit van het onderzoeksteam. Wat vinden jullie van deze kritiek?

MAX: Rusland heeft de VN-Veiligheidsraad opgeroepen het onderzoek te laten uitvoeren door de Verenigde Naties. En er is een Australische resolutie aangenomen, waarin staat dat het onderzoek onafhankelijk moest zijn. Maar het is dus niet onafhankelijk, want de VN is het niet gaan doen, en één van de landen die het gedaan kan hebben, Oekraïne, was nauw betrokken bij het onderzoek van de Onderzoeksraad, en maakt deel uit van het JIT. Het is een politieke keuze geweest van Nederland het zo te doen.

Oekraïne is dus uitsluitend om politieke redenen bij het onderzoek betrokken?

MARCEL: Nee. Je hebt forensisch onderzoek nodig, zoals telefoontaps. En dat kan maar één land leveren, en dat is het land waar het is gebeurd. En dus lag het voor de hand Oekraïne deel te laten nemen aan het onderzoek.

Is inmiddels duidelijk wat de overeenkomsten met Oekraïne behelzen?

MARCEL: Nee. Zelfs de Tweede Kamer mocht ze niet inzien. Ook niet vertrouwelijk. Elsevier heeft ze opgevraagd via een beroep op de Wet Openbaarheid van Bestuur. Maar dat is afgewezen.

Maar wel is duidelijk dat elk teamlid van het JIT, dus ook Oekraïne, zijn veto mag uitspreken over het naar buiten brengen van bepaalde uitkomsten van het onderzoek. Toch?

MARCEL: Veto is niet het juiste woord. Dat is iets heel anders dan een Non Disclosure Agreement (NDA). Een NDA wil zeggen dat je geen dingen naar buiten mag brengen zonder toestemming van alle andere leden van het team. Een veto is dat er helemaal niks naar buiten mag worden gebracht.

Tweede Kamerlid Pieter Omtzigt zei een paar maanden geleden dat voor hem nog steeds niet duidelijk is wie welk vetorecht heeft binnen het JIT.

MAX: Er schijnt te zijn afgesproken dat alleen dingen waarover consensus bestaat, naar buiten mogen worden gebracht gedurende het onderzoek.

Maar uit het feit dat er afspraken zijn gemaakt met Oekraïne, en dat Oekraïne als gelijkwaardige onderzoekspartner is opgenomen in het JIT, kunnen we opmaken dat Oekraïne bij voorbaat niet als verdachte wordt beschouwd?

MAX: Dat kun je wel stellen ja. Het is een hele slechte politieke beslissing geweest. Want stel dat Rusland wel schuldig is en aangeklaagd wordt, dan wordt dat voor Rusland het excuus: ‘Jullie hebben van begin af aan een corrupt onderzoek uitgevoerd. We erkennen dat niet. Wij hebben een onafhankelijk onderzoek gevraagd, maar jullie zijn daarmee niet akkoord gegaan.’

Toen Frans Timmermans zat te huilen bij de VN, had Rutte moeten zeggen: ‘Ik ga naar Kiev toe, naar Moskou toe, naar Washington toe. Ik wil alle bewijzen zien. Die houd ik voor mijzelf, en dan neem ik een besluit wie het onderzoek gaat doen.’

Volgens de richtlijnen van de ICAO, de internationale VN organisatie voor burgerluchtvaart, was het Oekraïne die het onderzoek mocht gaan leiden. Dat was het land waar het gebeurd was.

MAX: Ja, maar dan zou ik als Nederland zeggen: Dan doen wij niet mee. Tenzij ons volledige transparantie en controle wordt geboden. We gaan niet zonder meer met een verdachte in een onderzoekscommissie zitten.

Hoe zie jij dat, Marcel? Had het kabinet anders kunnen besluiten?

MARCEL: Ik denk het niet. Het was de beste van alle slechte opties die er lagen. Ik denk dat ze hebben gedacht: Het is een corrupt land, en liever werken we er niet mee samen, maar we moeten wel, want anders hebben we straks helemaal niks. Ik herinner mij dat in de eerste week het Oekraïense parlement moest stemmen of er wel Nederlandse politiemensen het gebied in mochten om onderzoek te doen, omdat juridisch gezien, alleen Oekraïense politieagenten dat mogen. Het heeft de zaak een week opgehouden.
Ik denk niet dat het een optie is geweest Oekraïne buiten het onderzoek te houden.

MAX: Ik denk het wel. Ze hadden er in elk geval mee kunnen dreigen.

MARCEL: Dat is misschien wel gebeurd. Dat weet je niet.

MAX: Ook Rusland was een verdachte. Waarom hebben ze die er niet bijgehaald en Oekraïne wel? Er was meteen al het vermoeden dat het een BUK was, een wapen dat in de Sovjet-Unie is ontworpen en gemaakt. Ze hadden kunnen zeggen: ‘We willen vanwege hun know-how de Russen bij het onderzoek betrekken.’

MARCEL: Dat heeft de Onderzoeksraad wel gedaan. Die hebben de Russen er bij gehaald.

MAX: Ja, extern, niet als onderdeel van het onderzoeksteam.

MARCEL: Van het JIT weten we het niet. Dat is geen open boek. Ze hebben hoogstwaarschijnlijk rechtshulpverzoeken gestuurd naar Almaz-Altey, de fabrikant van de BUKs.

MAX: Rutte had zich in het algemeen veel principiëler naar Kiev moeten opstellen. Hij had moeten zeggen: ‘Wij willen binnen drie dagen op die crashsite staan.’ Met of zonder jullie toestemming, we gaan gewoon.
Wel heeft Rutte zich heel principieel opgesteld naar de Volksrepubliek Donetsk (DNR). Hij heeft gezegd: ‘We erkennen de DNR niet, en willen op geen enkele manier contact met ze hebben.’ Dat was ook weer de verkeerde keuze. Zie de Maleisiërs. Die hebben gedaan wat Rutte had moeten doen. Ze zijn binnen een week naar Donetsk gegaan, hebben daar zoete broodjes gebakken met de autoriteiten, en kwamen met de zwarte dozen terug.

MARCEL: Voor Maleisië lag het anders dan voor Nederland. Het zal de Maleisiërs een rotzorg zijn hoe hun betrekkingen zijn met Oekraïne. Maar Nederland heeft wel degelijk rekening te houden met Kiev. Dat zie je aan hoe het gegaan is met het referendum over het associatieakkoord met Oekraïne.

Kunnen we stellen dat het meeste bewijsmateriaal van het JIT is geleverd door de Oekraïense geheime dienst SBU?

MARCEL: Dat weten we niet.

MAX: Alle telefoontaps komen van Kiev. Dat is wat Wilbert Paulissen, hoofd van de Landelijke recherche, zei, tijdens de presentatie van het JIT, in antwoord op een vraag van Joost Niemöller.

MARCEL: Dat is ook logisch. De ramp heeft plaatsgehad in Oekraïne. Dan krijg je geen telefoontaps van bijvoorbeeld de Poolse geheime dienst.

En de foto’s die het JIT heeft gepresenteerd. Zijn die afkomstig van SBU?

MARCEL: Dat weten we niet. We weten niet wie die foto’s heeft gemaakt.

MAX: Pavel Aleynikov heeft twee foto’s gemaakt, zogenaamd van de rookpluim van de fatale BUK.

MARCEL: Er hangt wel een raar luchtje om die foto’s. Maar er is nog nooit aangetoond dat ze fake zijn, ondanks veel pogingen daartoe.

Max, jij hebt het appartement bezocht waarvandaan de foto’s genomen zijn. Volgens jou zijn ze wel nep. Maar Marcel denkt daar anders over. Jullie hebben hierover op jullie blogs al de degens gekruist. Dat gaan we niet opnieuw doen. Mensen kunnen dat nalezen, onder meer hierhier en hier. 

Wat betreft de door de SBU geleverde telefoontaps: Wat moeten we daar van denken?

MAX: Ook daarin verschil ik met Marcel van mening. Op de dag dat het toestel was neergehaald had de SBU een videootje vrijgegeven, van mannen met bivakmutsen, met de stem van rebellen-commandant Bezler die zegt: ‘We hebben een vogel neergehaald.’
Het waren drie gesprekken, die ge-edit waren, zo lijkt het. Niemand ontkent dat ze ge-edit zijn. En die gesprekken gaan ook helemaal niet over het neerhalen van MH17.
Bezler heeft daarover later gezegd: ‘Ja, dat heb ik inderdaad gezegd, dat is mijn stem. Maar ik had het daar niet over MH17. Ik had het over een jet van Oekraïne die een dag daarvoor was neergehaald bij Chernukhino.’

Dus dat gesprek over het neerhalen van een toestel, dat de SBU naar voren schuift als: ‘Dit is het bewijs, de rebellen zeggen zelf dat ze het toestel hebben neergehaald’, was dus gelogen.

Die video met Bezler is toch niet gebruikt in de presentatie van het JIT?

MAX: Nee, maar de video is wel op de dag van de ramp door de SBU gepresenteerd als hét bewijs dat de rebellen MH17 hadden neergehaald. Voor iedereen die die avond naar Nieuwsuur keek was het meteen duidelijk wie het gedaan had.

MARCEL: Nederlandse rechercheurs van het JIT hebben getapte gesprekken van de SBU geverifieerd, door de metagegevens van de telefoonmasten te onderzoeken. Dan zie je dat bepaalde gesprekken op een bepaald tijdstip zijn gegaan van die mast naar die mast. In Donetsk heeft zo’n onderzoek plaatsgevonden, maar die andere rebellenrepubliek, Loegansk, gaf geen toestemming. Dan denk ik: ‘Die hebben kennelijk iets te verbergen.’

MAX: Het is heel moeilijk om zeker te weten wat wel en niet waar is. Ik ben wat dat betreft heel voorzichtig. Ik heb mijn zienswijze al vaak moeten bijstellen. Ik geloof intussen niks meer. Alle belanghebbenden liegen:  Rusland, Oekraïne, de VS. Nederland, de rebellen. Ze liegen allemaal.

MARCEL: Ik neem aan dat het Nederlandse rechercheteam ook niet alles voor zoete koek slikt wat ze van de SBU krijgen. Ze zullen zeker alles verifiëren.
En het is zonder twijfel een corrupte bende daar in Oekraïne, maar dat wil niet zeggen dat er helemaal niks klopt van al het bewijs waar ze mee zijn gekomen.
De mate van liegen is ook wel heel verschillend per land. Ik zie het liegen vooral bij Rusland en Oekraïne.

MAX: Het kan heel goed zijn dat het JIT tot de juiste conclusies gekomen is, maar ik heb nul vertrouwen in hun aanpak. We zijn gedurende twee jaar met open source social media bewijs gehersenspoeld. Fotootje hier, videootje daar. Anoniem Twitter-account. Allemaal even smoezelig.
Die JIT-presentatie was het herhaald opvoeren van die zogenaamde bewijzen. Met voor het invullen van de gaten prachtige 3D-videoanimaties. Ik heb totaal geen enkel nieuw bewijs gezien.

MARCEL: Dat ben ik in grote lijnen met je eens. Ik vond de presentatie ook niet heel erg overtuigend. Maar er was wel wat nieuw bewijs, zoals de tweede foto van de rookpluim. Maar er is zeker geen onweerlegbaar bewijs geleverd.

MAX: De presentatie heeft bij mij alleen maar meer vragen opgeroepen. Zoals over de tweede foto van de rookpluim die Marcel noemde, die ze op social media hebben gevonden. Dat verhaal stinkt nog meer dan het verhaal van de eerste rookpluim.

 

5 – DE ROL VAN DE MEDIA, BELLINGCAT EN CORRECTIV

 

Er zijn in Nederland diverse journalisten die naam hebben gemaakt met MH17. Freelancer Joost Niemöller omdat hij er als eerste een boek over schreef, De Doofpotdeal.

MARCEL: Joost Niemöller heeft vooral aandacht gekregen van de Russische media. Het boek was goed geschreven, maar het was wel zeer eenzijdig. Veel belangrijke feiten heeft hij bewust weggelaten.

MAX: Hij had het boek al geschreven voordat de Onderzoeksraad het vliegtuigwrak had bereikt. Dat vind ik wel knap van hem.

En Jeroen Akkermans? Die kennen we vooral van het ‘vlinderdasdeeltje’, dat hij gevonden had op de rampplek, en dat erop zou wijzen dat het een BUK-raket is geweest die MH17 heeft neergehaald.

MARCEL: Dat niet alleen. Hij heeft daar echt heel veel foto’s gemaakt.

MAX: Hij was er ook binnen 48 uur. De foto’s die hij toen genomen heeft zijn heel belangrijk geweest. Hij heeft alles heel systematisch in kaart gebracht.

MARCEL: Het vlinderdasdeeltje, dat Jeroen vond, lag wel op een rare plek. Ik kan het niet bewijzen, maar ik vermoed dat het er is neergelegd.

MAX: Ik heb Jeroen er een e-mail over gestuurd, en ik kreeg een e-mail van hem terug, waarover ik tien minuten heb gedaan om die van begin tot einde te lezen. Dat vind ik niet vanzelfsprekend, dat een journalist zich zo uitgebreid verantwoordt.

Olaf Koens van RTL maakte furore met foto’s van de rookpluim die afkomstig zou zijn geweest van de fatale BUK.

MARCEL: Dit verhaal werd door RTL gebracht maanden nadat de foto’s op internet waren geplaatst plus een analyse. Het geeft aan hoe weinig alert de pers is op gebied van berichtgeving over MH17.
Heel open in de wijze van onderzoek naar die foto’s was RTL trouwens niet.

MAX: Op mijn blog heb ik die zogenaamde scoop van Olaf Koens omschreven als ‘hardcore Dutch war propaganda.’ Daar wil ik het graag bij laten. Het is teveel eer voor RTL en Koens hier nog over uit te wijden.

En dan was er nog freelancer Harald Doornbos, die, drie dagen nadat de bergingsmissie officieel was afgerond, aantoonde dat er nog tal van wrakstukken lagen.

MAX: De Onderzoeksraad meldde dat ze geen behoefte hadden aan alle wrakstukken. De verzamelde onderdelen, minder dan 50 procent van het toestel, zouden volstaan om de oorzaak van de crash vast te stellen.

MAX: De Onderzoeksraad is onzorgvuldig te werk gegaan. En ook het Ministerie van Defensie, dat medeverantwoordelijk was voor de berging van de wrakstukken. Ze hadden alles zo snel mogelijk moeten bergen. Ook de wrakstukken die niet relevant waren voor het onderzoek.

Verder geen journalisten die iets betekend hebben voor het onderzoek naar MH17, of er veel van weten?

MAX: De Nederlandse blogger Hector Reban is wel goed ingevoerd in het dossier. Mike Rudin van de BBC misschien? Die heeft er een documentaire over gemaakt.

MARCEL: Rudin heeft wel wat onderzoek gedaan. Maar veel stelt het niet voor.

Er is in de Russische en westerse pers veel onzin verkocht over MH17, waaronder het bericht van het NOS Journaal over Poetin die zogenaamd wegliep voor lastige vragen over MH17.
Jullie hebben op jullie blogs veel aandacht besteed aan dergelijke berichten.

MARCEL: Als je op mijn website kijkt, zie je wel zes of zeven concrete voorbeelden van feitelijk onjuiste berichtgeving van de NOS. In bijna alle gevallen is dat wel gecorrigeerd omdat ik ze er op heb aangesproken.

MAX: Een zeer ernstige fout vond ik het bericht van de NOS waarin ze zeiden: Dit zijn de 20 mogelijke daders, en het zijn allemaal Russen.

MARCEL: Ik herinner mij een NOS-bericht, waarin gesteld werd dat de kans dat Rusland iets te doen had met MH17 enorm was toegenomen omdat in de lichamen van de slachtoffers deeltjes waren aangetroffen van een BUK-raket. Kennelijk wisten ze bij de NOS niet dat ook Oekraïne over BUKs beschikt.
Ik hoorde het terwijl ik in de auto zat op de radio. Ik heb toen meteen gebeld met een journalist van de NOS. Ik heb hem verteld: ‘Dit is propaganda. De NOS moet dit rectificeren.’ Dat is toen ook gebeurd.
Maar de NOS kan nog zoveel rectificeren, de onzin krijg je er de wereld niet mee uit, want nog voordat er gerectificeerd is, is zo’n bericht al door tal van andere nieuwsorganisaties overgenomen. Want, zo is de gedachte, als de NOS het brengt, dan moet het wel waar zijn. Dan hoeft er niks meer geverifieerd te worden.

Onjuiste berichtgeving over MH17 kan soms voortkomen uit propaganda van partijen die belang hebben bij een bepaalde voorstelling van zaken. Journalisten zijn dan niet de producent van nepnieuws, alleen de naïeve verspreiders.

MARCEL: Je moet wel heel dom zijn als journalist als je bepaalde propaganda niet doorziet. Dan wek je toch al gauw de indruk dat het doelbewust gebeurt.

MAX: Wat is propaganda? Dat is moedwillig verkeerde informatie verspreiden om een bepaald doel te bereiken.

Ik denk dat wij daar de meeste tijd mee kwijt zijn, om dat tegen het licht te houden.
Vanuit onze westerse achtergrond doorzien wij de Russische propaganda meteen. Maar onze eigen propaganda herkennen wij niet als zodanig.

MARCEL: Het is naïef om te denken dat alle propaganda uit Rusland komt, en dat de Nederlandse media zo oprecht zijn. Dat is dus niet zo. Je kunt hooguit zeggen dat er een verschil in gradatie is. Zie de NOS. Ik heb genoeg voorbeelden gezien waarvan ik denk: Hoe kan dat nou?

MAX: Robert van der Noordaa is een extreem voorbeeld van een Nederlandse propagandist. Als freelancer schrijft hij voor de VolkskrantNRC en Trouw. Die is zo bedroevend partijdig. Hij loopt over van haat voor Rusland, en maakt daar geen enkel geheim van.

MARCEL: Ja, dat is echt een treurige journalist. RTL Nieuws meldde dat er  een groep nabestaanden is die een rechtszaak wil beginnen tegen Oekraïne, vanwege het openhouden van het luchtruim. Dan schrijft die Van der Noorda dat dat ‘halve propaganda’ is omdat de Stichting Vliegramp MH-17 geen rechtszaak begint.
Dat is natuurlijk complete onzin. Je moet toch als journalist weten dat die stichting niet optreedt als woordvoerder van alle nabestaanden? Iedere nabestaande heeft het recht een rechtszaak te beginnen. Daar staat die stichting helemaal buiten. Als er dan nabestaanden zijn die een rechtszaak willen beginnen, al zijn het er twee, dan is dat toch nieuws?

Is dit dan domheid van deze journalist? Of doet hij dit met opzet?

MARCEL: Uit al zijn tweets blijkt dat hij een Oekraïne-vriend is. Een rechtszaak tegen Oekraïne, is slecht voor het imago van dat land, en daarom is het geen nieuws.

MAX: In feite zei Van der Noorda: Laten we de Russen pakken die op de knop hebben gedrukt, in plaats van de Oekraïners de schuld te geven.

Het mag niet waar zijn dat nabestaanden een rechtszaak beginnen tegen Oekraïne?

MARCEL: Ja, dat is de enige reden. Ik vind het onbegrijpelijk dat zo iemand kan schrijven voor drie van de grootste kranten van Nederland.
Het beeld in de publieke opinie moet kennelijk zijn:  Rusland is de schuldige. Alles wat dat beeld nuanceert, wordt zorgvuldig weggefilterd.

Zijn er meer voorbeelden? 

MARCEL: De Telegraaf schreef met koeienletters: ‘Crash MH17 door bom in cockpit.’ Ze schreven dat op basis van een anonieme brief die de militaire inlichtingendienst MIVD zou hebben gekregen van iemand die beweerde dat er een bom was geplaatst in het vliegtuig. Dat was complete kolder, en dat hadden ze kunnen weten als ze zich een beetje verdiept hadden in het schadepatroon dat je krijgt van een bom in een vliegtuig.

Wie had dat verhaal dan in de wereld gebracht, denk je? En met welk doel?

MARCEL: Dat weet ik niet. De Telegraaf ook niet.  Ze hadden gewoon een brief gekregen van de MIVD, zeiden ze, en ze publiceerden de inhoud van die brief.
Ik snap niet hoe dat kan. Ik dacht dat het een uitgangspunt in de journalistiek was dat je pas publiceert uit een anonieme bron, als er tenminste één andere anonieme bron is die het bevestigt, of als je zelf kunt verifiëren wat je via de anonieme bron hebt vernomen.

Als de MIVD de brief naar de Telegraaf heeft gestuurd, dan heeft de MIVD dat dus met een bepaald doel gedaan. Dan is alleen nog de vraag: Met welk doel?

MARCEL: Ik weet niet of de Telegraaf de brief van de MIVD heeft gekregen.

Journalisten laten zich soms door inlichtingendiensten gebruiken om bepaalde verhalen in de wereld te helpen.

MARCEL: Ik kan mij niet voorstellen dat de MIVD hierin een rol heeft gespeeld.

MAX: Een ander voorbeeld is dat bericht over de aanslag die de Russen zouden hebben willen plegen op minister Koenders in Charkov. Het was dankzij de Oekraïense geheime dienst SBU dat die aanslag verijdeld was. Aldus diezelfde SBU.
Twee, drie dagen later zeiden Koenders en de MIVD: Totaal onzinverhaal. Geen enkele basis voor. Gezwets.
Maar het heeft intussen wel met koeienletters in de Telegraaf gestaan. En ook andere media hebben het gebracht.
Dan denk ik: Dit is zo’n onvoorstelbaar slechte journalistiek. Schokkend.

MH17 wordt gebruikt om Rusland te demoniseren?

MARCEL: Ja, dat zie je in alles. Ik weet ook wel: Poetin is geen lieve jongen, dus ik begrijp wel dat er kritiek is op hem. Maar elk verhaal heeft meer kanten. Als nieuwsconsument wil ik geïnformeerd worden over al die kanten. Rusland is de Krim binnengevallen. Dat mag dan niet goed te praten zijn. Maar er was wel een reden voor. Het is begonnen met de revolutie op Maidan. Je kunt je afvragen of die misschien is ontstaan door bemoeïenis van het Westen, en is dat uiteindelijk niet de bron van alle ellende? In Frankrijk is daar een interessante documentaire over gemaakt, The Masks of The Revolution, maar zoiets krijgen wij niet te zien op de Nederlandse televisie. Het enig toegestane beeld is: Oekraïne is een prima land, en Rusland is de duivel.

Het Britse Bellingcat en het Duitse Correctiv hebben een belangrijke rol gespeeld in de beeldvorming over MH17.  Hun onderzoek heeft veel aandacht gekregen in de pers. Is dat terecht? 

MARCEL: Correctiv heeft niet zo’n belangrijke rol gespeeld. Het Algemeen Dagblad heeft over het onderzoek gepubliceerd.

MAX: Het AD is marktleider op krantengebied. En in Duitsland is het onderzoek van Correctiv gepubliceerd in Der Spiegel. Dat is ook een hele grote.

Wat vinden jullie van de bevindingen van het onderzoekscollectief  Correctiv?

MARCEL: Slecht. Ik heb er uitgebreid over geschreven. Lees het maar na. Ik vind het een aanfluiting dat Facebook ze nu in dienst heeft genomen als factchecker, terwijl ze zelf geen facts checken. Ik heb die Marcus Bensmann van Correctiv zeker wel zes keer een mail gestuurd: Wat jij in je onderzoek schrijft klopt niet, het is aantoonbaar onjuist. Zo schrijft hij dat een BUK een raket is die gelanceerd wordt uit een container. Dat klopt helemaal niet. Die raketten zijn los gemonteerd en ze zitten helemaal niet in een container. Ik heb hem gevraagd dat te corrigeren, maar dat is niet gebeurd.

Max, jij hebt contact gehad met het Algemeen Dagblad hierover.

MAX: Ik heb Jeroen de Vreede, die heeft meegewerkt aan het artikel van Correctiv, aangeschreven. En ik enige wat ik terugkreeg was een standaardmailtje: ‘Over MH17 is veel te doen, de kwaliteit van de berichtgeving is wisselend, en we hebben als AD besloten ons daar in het geheel niet over uit te laten.’

Correctiv heeft het verhaal grotendeels opgehangen aan anonieme getuigen. Max, jij hebt een aantal van die getuigen weten te traceren, en één daarvan zei: Ik heb die Bensmann helemaal nooit gezien.

MAX: Het is 100 procent zeker dat er geen raket is afgevuurd vanaf de plek waar Bensmann zegt die getuige te hebben gesproken. Niemand die dat beweert, behalve Bensmann en zijn anonieme getuige. Het JIT niet, de Onderzoeksraad niet, de Oekraïners niet, de Russen niet, Bellingcat niet. Die plek ligt zeven, acht kilometer van het officiële lanceerveld. Bensmann accepteert de uitkomsten van het JIT, maar hij laat zijn eigen lanceerplek staan.

Ik heb Correctiv en Bellingcat er op gewezen dat ze elk een andere lanceerplek hebben aangewezen, en ze gevraagd: Moeten jullie nu niet elkaars lanceerplek gaan falsificeren? Maar dat is hun job niet. Want er staan twee verhalen naast elkaar, dus de kans dat één van de twee waar is, is best wel groot. Dus laat ze maar allebei in de markt zitten.
Dat is ook een propagandatechniek: zoveel alternatieve verhalen uitzetten, dat als er één waar blijkt te zijn, die andere gelogen verhalen er niet meer toe doen. Je maakt het ook geloofwaardiger door vijf lanceerplekken aan te wijzen. Want als er vijf lanceerplekken zijn van een BUK, dan zal het wel een BUK zijn geweest.

Het AD heeft de lanceerplek van Correctiv als feit gebracht. ‘Hier werd de raket gelanceerd.’ En ze hebben beweerd: ‘Er zijn anonieme getuigen, die als de dood zijn voor hun leven, want die afschuwelijke Russische rebellen maken iedereen af.’
Bensmann is echt een propagandist, een leugenaar, een bedrieger. Hij heeft een anonieme getuige geciteerd die niet bestaat. Die Bensmann heeft nog een journalistieke prijs gekregen ook voor het artikel. Terwijl het een schoolvoorbeeld is van propaganda.
Ik begrijp het niet. Het AD heeft niet gerectificeerd. En dat hadden ze wel moeten doen. Want het hele verhaal klopte niet. Je hebt als journalistiek medium dat door een paar honderdduizend mensen wordt gelezen toch een bepaalde verantwoordelijkheid? Als je het zo fout hebt, dan moet je dat melden.

Het Britse onderzoekscollectief Bellingcat speelt nog steeds een belangrijke rol in de beeldvorming over MH17. Maar hoe onafhankelijk zijn ze? Hun boegbeeld Eliot Higgins is als senior fellow verbonden aan Atlantic Council, een lobbyorgaan van de NAVO.

MARCEL: Higgins moet ergens zijn kantoor van betalen, en ook bij hem moet er brood op de plank komen.
Hij laat zich dus sponsoren. Door een Google-fonds voor journalistiek. En hij heeft zich inderdaad aangesloten bij Atlantic Council. Ik begrijp ook niet waarom, ik vind dat dom, want hierdoor verliest hij zijn geloofwaardigheid bij een deel van het publiek.

Bellingcat bestaat vooral uit vrijwilligers. Er worden twee man betaald: Elliot Higgins en Aric Toler. Die krijgen dus geld uit dat fonds van Google en van wat andere partijen, en ja, dat zijn wel partijen die Westerse of NAVO-standpunten verdedigen.
Maar Higgins is geen Bellingcat. Het is niet zo dat hij alle onderzoeken doet. Hij is alleen maar het gezicht van Bellingcat.

MAX: Eliot Higgins is het vlaggenschip van Bellingcat. Als hij een tweet de wereld instuurt ‘This is a photo of members of the Russian 53rd brigade whose brigade shot down MH17’, dan spreekt hij zogenaamd niet namens Bellingcat , maar intussen wordt die tweet wel 700 keer geretweet. En als hij dus zo’n zware beschuldiging uit, zonder degelijke onderbouwing, dan gaat dat niet alleen ten koste van zijn eigen geloofwaardigheid; hij trekt er heel Bellingcat mee omlaag.

Ik heb Higgins hierover gesproken. Hij zegt inderdaad: ‘Ik spreek niet namens Bellingcat’. Maar ik heb niet de indruk dat de media dat ook zo zien. Als je interviews met hem leest, dan krijg je vooral de indruk dat hij optreedt als woordvoerder of leider van het geheel.

MARCEL: Ik ben een periode wel minder enthousiast geweest over Bellingcat dan in het begin. Ik heb ze in de eerste weken van hun onderzoek geholpen met het aandragen van informatie, en ik heb zelfs geld gedoneerd. Daarna begon ik een beetje te twijfelen, omdat ik vond dat ze wel heel erg in één richting dachten. Ze konden wat mij betreft wel een beetje meer kijken naar de rol van Oekraïne. Zo heb ik ze gevraagd eens uit te zoeken wie de crashsite heeft beschoten met zware wapens. Ik had het vermoeden dat dat Oekraïne was geweest. En dat bleek later ook. Dat weten we inmiddels zeker. Maar niet dankzij Bellingcat. Die hebben dat nooit onderzocht.

Ik heb ook best veel kritiek gehad op hun verhaal over het transport van de BUK vanuit Koersk waar die Russische BUK-eenheid gestationeerd was, zuidwaarts naar de Oekraïense grens. Bellingcat trok de conclusie dat de fatale BUK in dat transport gezeten moest hebben. Daar waren ze heel stellig over, terwijl daar helemaal geen bewijs voor was. Het was jumping to conclusions. Daar heb ik best veel kritiek op gehad. Later hebben hebben ze dat wel aangepast. Toen zijn ze woorden gaan gebruiken als likely, possibly, highly likely. Dus de stelligheid is er nu wel van af. Ik heb nu geen problemen meer met ze.

En jij Max? Tussen jou en Bellingcat zal het waarschijnlijk nooit goedkomen?

MAX: Ik heb een enorme aversie tegen Bellingcat. Mijn grootste bezwaar is:  ze ondersteunen consequent de westerse verhaallijn. In het MH17-dossier zijn ze super anti-Russisch. En als het om Syrië gaat, dan is het altijd Assad die het gedaan heeft en nooit de rebellen. Wat ze ook consequent doen is: Ze nemen een gegeven dat speculatief is, vullen dat aan met andere speculaties, bouwen een verhaallijntje op, en presenteren het dan als waarschijnlijk feit. En als je daar dan kritiek op hebt, dan ben je een truther, een useful idiot, een Kremlin troll.

Bellingcat blokkeert mij op Twitter, terwijl ik nooit Eliot Higgins of anderen van Bellingcat heb beledigd. Omgekeerd wel.

Wat vind jij, Marcel, van de manier waarop Higgins van Bellingcat omgaat met andersdenkenden?

MARCEL: Laat ik het zo zeggen: Hij is niet zo tactisch en diplomatiek, en hij kan ook wel arrogant overkomen. Hij jaagt daarmee mensen onnodig tegen zich in het harnas.

Der Spiegel schreef een mea culpa voor het kritiekloos overnemen van Bellingcat-onderzoek. En Elsevier beschuldigde Bellingcat van propaganda.

MARCEL: Ze zijn anti-Rusland. Maar dat wil niet zeggen dat alles wat ze schrijven niet klopt.

MAX: Bellingcat heeft de status aangemeten gekregen van een professioneel recherchebureau. Als zij het beweren dan is het zo. Terwijl ze totaal geen geloofwaardigheid hebben. Er zijn zoveel dingen die ze als feit hebben opgevoerd, waarvan inmiddels is gebleken dat het geen feiten waren. Maar het lijkt ze niet te hebben geschaad. De media blijven achter ze aan lopen. De enige die er tot nu toe schade van ondervonden heeft, is Rusland.

MARCEL: Wat zijn dan de feiten waar ze op terug moesten komen?

MAX: Laatst nog die foto met die zwarte rook, waarvan ze hadden gezegd dat het ‘highly possible’ was dat die gerelateerd was aan de raket.

MARCEL: We weten nog steeds niet wat de bron is geweest van die zwarte rook.

MAX: Nee, maar intussen beweert Bellingcat wel dat de rook ook afkomstig kan zijn geweest van een trein, een brandend veld of dat het gewoon stof is.

MAX: De foto van de BUK Telar bij Torez was echt, volgens Bellingcat. En we hoefden ook niet te twijfelen aan de BUK Telar foto’s van die anonieme journalist van Paris Match. Ook daar hebben ze de plank misgeslagen.

Wat denken van de Duitse detective Josef Resch? Hij zegt te zijn ingehuurd door iemand die een beloning van 47 miljoen dollar uitloofde aan degene die de dader kon aanwijzen. Een deel van de beloning zou inmiddels zijn uitgereikt.

MARCEL: Ik denk dat Resch gebruikt is door een inlichtingendienst, waarschijnlijk de Russische. Ik geloof niet dat hij dingen weet die een andere kijk kunnen geven op de zaak.

Hij zegt dat hij de beloning heeft uitgedeeld, gedeeltelijk.

MARCEL: Dat kan wel zijn, maar het is misschien wel in scene gezet door een inlichtingendienst.

MAX: Resch heeft zelf voor de opdracht 40.000 euro gekregen, zegt hij zelf. Op basis van mijn eigen ervaringen als bedrijfsrechercheur zeg ik: Dat is een ongeloofwaardig bedrag. Dat moet minimaal een half miljoen zijn geweest. Voor 40.000 euro komt hij zijn bed niet uit.

Waarom zou hij daar over liegen?
MAX: Ik denk dat hij het zwart heeft gekregen. Hij heeft jaren zijn geld verdiend in de prostitutiebranche, en hij is door de Duitse inlichtingendienst naar het Medellinkartel gestuurd in Colombia. Als je zijn memoires leest, krijg je niet de indruk van een onberispelijk persoon.

MARCEL: Ik denk dat hij zichzelf interessanter maakt dan hij is. Hij zegt: Ik mag niet vertellen wat ik weet, want dan ben ik mijn leven niet meer zeker, en dan komt de wereldvrede in gevaar. Eigenlijk zegt hij daarmee: Oekraïne heeft het gedaan.

Je denkt dat hij betaald wordt door Rusland om dat verhaal in de wereld te helpen?

MARCEL: Ja. Of misschien is hij wel zo dom om te geloven wat hem is verteld, en wordt hij gebruikt. Maar sowieso geloof ik niet dat het verhaal klopt wat hem is verteld.
Ik weet ook niet wat ik moet denken van het verhaal dat hij vertelt: Ik zat in mijn huis, en mijn opdrachtgever en tipgever kwamen binnen, ze zonderden zich af in de kelder, maar er stond een raampje open, zodat ik in de kamer erboven precies kon horen wat er werd gezegd.

MAX: Dat geloof ik niet. Ik geloof ook niet dat hij het vermogen heeft om de instantie die die 47 miljoen heeft uitgeloofd te doorgronden. Hij kan niet weten wat waar en wat niet waar is, en wat daar achter zit. Ik geloof helemaal niks van het verhaal, behalve dat het een van de vele verhalen is die de wereld is ingebracht om de waarheid te vertroebelen.

Door de autoriteiten wordt hij kennelijk heel serieus genomen, want ze hebben huiszoeking bij hem gedaan en beslag gelegd op zijn Zwitserse bankkluis.

MAX: Laten we er even van uitgaan dat wat Resch vertelt waar is. Hij zegt:  Er is een partij die 17 miljoen heeft betaald voor informatie waarmee je kunt aantonen dat er een partij is die het onderzoek heeft gefrustreerd.
Hij insinueert heel duidelijk dat Rusland die 17 miljoen heeft betaald, en dat de dader Oekraïens is. Hij heeft daar geen enkel bewijs voor geleverd, en ik zou niet weten waarom ik hem zou moeten geloven, maar wat het een beetje geloofwaardig maakt is dat later, toen dat Russische toestel boven de Egyptische Sinaï was neergeschoten, de Russen 50 miljoen hebben uitgeloofd voor het aanwijzen van de dader. Dus de hoogste beloning ooit, van 47 miljoen, is uitgeloofd voordat dat Russische toestel in Egypte werd neergeschoten waarvoor 50 miljoen tipgeld werd uitgeloofd.

 

 6 – RECHTSZAAK EN PARLEMENTAIRE ENQUÊTE

 

De nabestaanden van de slachtoffers van MH17 hebben een schadevergoeding ontvangen van Malaysia Airlines. Er zijn nabestaanden die een rechtszaak overwegen tegen Oekraïne, vanwege het openhouden van het luchtruim. Denken jullie dat het JIT er in zal slagen degenen die op de knop hebben gedrukt voor de rechter te krijgen? 

MAX: Het JIT komt nooit met resultaten.

MARCEL: Ik vrees ook dat het als een nachtkaarsje uitgaat. Dat Rutte zal zeggen: ‘Het heeft geen zin een strafzaak te starten, want we kunnen geen dader aanwijzen en de kans is groot dat een rechter zal zeggen: “Het was een fout”, zodat er geen straf voor uitgesproken kan worden.’

MAX: Oekraïne is wel al een strafzaak begonnen tegen Rusland bij het Internationaal Strafhof. Op zich al opmerkelijk dat Oekraïne dat op eigen houtje heeft gedaan. Dat Nederland niet zegt: ‘Wij zijn solidair, wij doen mee.’

Er zal iets moeten gebeuren. Als er geen rechtszaak komt tegen degenen die op de knop hebben gedrukt, dan zou ik dat zo’n afgang vinden.

Een afgang voor wie?

MAX: Voor iedereen die zo’n grote mond heeft gehad over Putin’s missile.

MARCEL: In alle voorgaande gevallen is er nooit echt een strafzaak geweest. Lockerbie is de enige uitzondering.

Het Iraanse verkeersvliegtuig dat in 1988 werd neergeschoten door de Amerikaanse marine?

MAX: Die zaak is afgekocht. De nabestaanden ontvingen van de VS in totaal 61,8 miljoen USD. Ex gratia. Zonder dat er schuld werd bekend. Zoiets is ook gebeurd met Oekraïne die in 2001 een Russisch vliegtuig neerschoot.

MARCEL: Ik hoop wel dat de nabestaanden een rechtszaak beginnen tegen Oekraïne. Duitse nabestaanden hebben dit al gedaan, bij het Europese Hof voor de rechten van de Mens (EHRM). Het is onverstandig te wachten tot het JIT een keer met resultaten komt.

MAX: Of dat ze zich aansluiten bij de Australische nabestaanden die een zaak hebben aangespannen tegen de Russische staat bij het EHRM.

MAX: Ik denk dat ik ook namens Marcel spreek als ik zeg: ‘Wij willen weten wat er precies gebeurd is.’  Hoe heeft het zo ontzettend mis kunnen gaan?  Ik wil de smoelen zien van die gasten die op die knop hebben gedrukt. Ik wil weten welk wapen het was.  Ik wil een reconstructie: ‘Zo is het gegaan.’

MARCEL: Wij komen daar natuurlijk nooit achter.

MAX: Nee.

MARCEL: Je kunt hooguit proberen een deel van de puzzel compleet te krijgen.

MAX: Het is ons tot nu toe vooral gelukt om de onzin weg te filteren.

MARCEL: Ik hoop dat er een parlementaire enquête komt over deze zaak. Ik heb de url al gereserveerd: http://www.parlementaire-enquete-mh17.nl. Die verwijst nu nog door naar mijn blog, Whathappenedtoflightmh17.

Waar zou die parlementaire enquête over moeten gaan?

MARCEL: Wat is er gebeurd? En welke afspraken zijn er gemaakt tussen Nederland en Oekraïne?  Er zijn heel veel documenten tot staatsgeheim verklaard. Waarom? Rutte zegt dat hij de onderste steen boven wil krijgen, maar zelfs de bovenste steen verbergt hij.

MAX: Om de relatie met andere staten niet in gevaar te brengen. Zo is het gezegd.

MARCEL: Precies. Dat is geopolitiek.

Of om het onderzoek niet te frustreren?

MAX: Als het onderzoek helemaal klaar is, dan blijft het toch geheim.

Ene Robert Groden stelde in 1963 zijn leven in dienst van het onderzoek naar de moord op Kennedy. In 1975 maakte hij furore door de vermaarde Zapruder-film op tv te vertonen. Hij is nog steeds druk doende. Hoe zien jullie wat dat betreft de toekomst? Zal er een moment komen dat jullie MH17 los kunnen laten?

MARCEL: Dat geloof ik niet. Ik kan me niet voorstellen dat er een moment komt dat ik de knop uitzet en zeg: ‘Zoek het allemaal maar lekker uit.’

MAX: Ik heb ook een leven naast MH17. Tot nu toe hebben we alle open source nieuws opgepikt. Maar als dat ophoudt, dan hebben wij niks meer om op te kauwen. Ik vrees dat het als een nachtkaars uitgaat dit verhaal. We gaan nu richting 17 juli, drie jaar na de ramp, en dan komen er weer een paar zogenaamde scoops. Dan worden er weer wat zwetsverhalen in de wereld geholpen, en dan zijn er weer een aantal journalisten die willen scoren. Het JIT moet nog met een bericht komen of ze het onderzoek nog voortzetten. Dan krijg je nog een discussie over of er een parlementaire enquête moet komen. En Fred Westerbeke blijft nog even bezig met te kijken of hij een speciale rechtbank kan opzetten.

Maar je weet het niet. Want stel: Er komt opnieuw een staatsgreep in Oekraïne. Of Trump maakt een deal met Poetin, en MH17 wordt een soort ruilmiddel. Of misschien meldt zich een klokkenluider, iemand die uit de school klapt. Er kan altijd een gamechanger opduiken, iets waardoor de waarheid ineens boven tafel komt. Daar hoop ik op.


Na afloop van bovenstaand interview dat plaatshad op 15 juni 2017, en voor deze publicatie op 30 juni 2017, kwam MH17 nog twee keer in het nieuws. Novini vroeg Marcel van den Berg en Max van der Werff om een reactie:

Het Joint Investigation Team (JIT) heeft 
video’s geproduceerd waarin nabestaanden over hun verdriet vertellen. Dit in de hoop getuigen van de vliegramp over te halen zich alsnog te melden. Volgens de TelegraafNOS en RTL zullen de video’s gepubliceerd worden op de website van het Donetsk Institute of Information. Dat instituut wordt gefinancierd door International Renaissance Foundation, een van de NGO’s in Oekraïne van de Amerikaans-Hongaarse miljardair George Soros. Wat vinden we daarvan?

MARCEL: Dat die site mede is gefinancieerd door Soros zegt mij niets en doet ook niet ter zake. 

Het feit dat het Openbaar Ministerie na drie jaar een video-oproep doet, geeft mij nogmaals het gevoel dat ze weinig hard bewijs hebben. ‘Hard’ betekend ‘onweerlegbaar’. Men geeft aan dat men geen namen van verdachten heeft en geen motief. Dat is ongeveer het belangrijkste wat je nodig hebt.  

MAX: Dat dat Donetsk Institute of Information een propagandaplatform is, is uiteraard zeer relevant. Dat zou anders liggen als de video’s ook op andere platforms met andere agenda’s worden getoond, maar ik begrijp dat dat niet het geval is. Ik vraag me ook af wat het bereik van deze site is. De eerdere video van het JIT met getuigenoproep is in ieder geval door niemand van de mensen die ik in Donbass sprak gezien. 

Er is vanuit de Tweede kamer gevraagd hoe het kabinet verklaart dat er geen BUK is te zien op de primaire Russische radar. Minister Stef Blok heeft onlangs geantwoord dat dit te verklaren is door het feit dat radars ronddraaien. De Russen hebben hierop gereageerd door te zeggen dat hun radar geen raketten mist.

MARCEL: Het nieuws over de radar uit Rusland is pure propaganda. Wie had gezien alle ontkenningen en bewezen fake bewijs verwacht dat Rusland radarbeelden zou vrijgeven waarop een raket te zien zou zijn? 

Rusland legt niet uit waarom er op de radarbeelden geen raket te zien is, dit terwijl de Russische luchtvaartautoriteit Rosaviatsia akkoord is gegaan met de conclusie van de Onderzoeksraad dat het een BUK geweest moet zijn. En ze verzwijgen dat er een tweede radarstation was met bereik tot de crashsite. Hier zijn natuurlijk geen radarbeelden van bewaard gebleven. Rusland vertelt ook niet waarom deze radarbeelden niet direct binnen 30 dagen zijn overhandigd aan de Onderzoeksraad. Dat zou je toch verwachten als je je onschuld wilt aantonen? 

MAX: Zowel JIT als Rusland houden bewijzen achter de hand. Dit is onderdeel van het juridische en politieke steekspel. Hoe dan ook: de bewijsplicht ligt bij de partij die beschuldigt, en niet bij de partij die beschuldigd wordt.